صفحه اصلی > پایان نویسه ها > پایان نامه > پايان نامه ها - قرآن و حدیث 

 

1. آراء علامه طباطبایی در باب نفاق و منافقان در قرآن

مؤلف: سید محمد موسوی ........................................ رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمد خامه‌گر ...................................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: عبدالرحیم سلیمانی بهبهانی ................ تعداد صفحه: 123

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه .................... تاریخ دفاع: فروردین 1387

واژگان کلیدی: نفاق، منافق، قرآن، علامه طباطبائی، اخلاق، اسلام.


چکیده:

مسأله منافقان، از مسایل مهم تاریخ اسلام است که به‌عنوان دشمنان داخلی جامعه اسلامی، مشکلات بسیاری را برای پیامبر اسلام و مسلمانان به‌وجود آوردند. قرآن کریم در آیات متعددی به منافقان اشاره نموده، و پژوهش حاضر با روش توصیفی به بررسی دیدگاه‌های تفسیری علامه طباطبایی در ذیل این آیات پرداخته است. علامه طباطبایی نفاق را در زبان قرآن به‌معنای اظهار ایمان و پوشاندن کفر می‌داند، و معتقد است که نفاق در همان ابتدای ظهور اسلام و در مکه پدید آمده، و برخی افراد به تقویت اسلام پرداختند تا در داغی تنور اسلام، نان خود را بچسبانند. علامه با توجه به آیات قرآن، علل گرایش به نفاق در جامعه اسلامی را حب دنیا، دروغ و خلف وعده می‌داند. قرآن تصریح می‌کند که منافقان را می‌توان از روی ویژگی‌های خاص آنان شناخت؛ شیوه استدلال منافقان و عذرهایی که برای ترک وظایف می‌آورند، و همچنین وحشت آنان هنگام نزول بلاها و آزمایش‌های الهی، جزء این نشانه‌هاست. منافق به‌خاطر ایمان نداشتن به توحید و معاد، همواره در تزلزل و تردید است، و از انجام وظایف دینی طفره می‌رود. به‌دنبال تردید در توحید، در نبوت و امامت نیز دچار تردید خواهد بود، و از نظر اخلاقی هم دچار وعده‌های دروغین، بخل، حسد، اختلاف افکنی، تکبر و غرور می‌شود. قرآن صراحتاَ اعلام می‌کند که منافقان از حکم و حکمیت رسول خدا اعراض نموده، ولایت کفار را پذیرفته، و به شایعه‌پراکنی می‌پردازند. آن‌ها، از مؤمنان در هراس بوده، امر به منکر نموده و نهی از معروف می‌کنند. چنین روند فکری و رفتاری، در دنیا موجب گمراهی، خواری، طرد از جامعه و عدم مقبولیت آن‌ها می‌شود، که در واقع نشانه ناکامی و بی‌اثر شدن ایمان ظاهری آنان است. در آخرت نیز کفر آنان به‌صورت تاریکی جلوه می‌کند، و این ظلمت از هر سو آنان را احاطه می‌کند. اعمال دنیایی آنان مانند انفاق نیز در آخرت محصولی نخواهد داشت، و آنان به عذابی دردناک مبتلا می‌شوند.

 

2. ارتباط جهل و انحرافات اخلاقی از منظر قرآن و سنت

مؤلف: احمد ضیاء احمدی ....................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمد احسانی ................................. زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدصادق شجاعی ........................ تعداد صفحه: 216

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه ................ تاریخ دفاع: اسفند 1384

واژگان کلیدی: جهل، عقل، تعصب، تقلید، شیطان، خانواده، اسلام.


چکیده:

وجود فساد و انحرافات اخلاقی در جوامع انسانی، یکی از مشکلات مهم و اساسی بشر به‌شمار می‌رود، که باید نسبت به آن آگاهی لازم به‌دست آید. جهل در انواع مرکب و بسیط آن، ریشه در تقلید ناآگاهانه، بدفهمی، عدم تفکر، و تنبلی دارد. و همین جهل است که انسان را به وادی افراط و تفریط، عجله در امور، ایراد سخن نسنجیده، دنیاگرایی و خیال‌پردازی سوق داده، و در نتیجه، پیامدهایی مانند کفر، عدم تشخیص حق و باطل، شر دنیا و آخرت، دشمنی با دانش و دانشمند، مرگ دل، اخلاق زشت، لغزش، ذلت و پیروی از طاغوت را به‌همراه خواهد داشت. آن‌چه در متون دینی به‌عنوان عامل انحراف مطرح گردیده، به انواع مختلفی قابل تقسیم است؛ برخی از این عوامل مانند وراثت، غذای حرام، افعال مادر در هنگام بارداری، هوای نفس و جهل، جزء عوامل فردی و درونی محسوب می‌شوند؛ و گروه دیگری از این عوامل، بیرونی و اجتماعی هستند که از جمله می‌توان به خانواده، دوستان، محیط اجتماعی و طبیعی، رسانه، شیطان، فقر، حکومت، بازار، تقلید نابجا و تبعیت از اکثریت ناآگاه اشاره کرد. تمامی انواع انحراف، خود معلول اموری همچون افترا، پندار باطل، کفر، ظلم، فسق، غرور، مراء، خصومت، هزل و شهوت می‌باشند، که به‌نوعی مرتبط با جهل است. جامعه‌شناسان، وضع قوانین کیفری، ارتقای سطح مذهبی و فرهنگی، بررسی خانواده‌های مجرم، و ایجاد مؤسسات مؤثر در کاهش جرم، را برای پیشگیری، مطرح کرده‌اند. اسلام هم آگاهی از پیامدها، ترک مجالست با بدان، تقوا، امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با محیط آلوده، هجرت، تربیت صحیح، عاقبت‌اندیشی، تقویت نیروی تفکر و ابعاد دینی را پیشنهاد می‌کند. همچنین علاوه بر نقش مهم خانواده و مدرسه در این راه، موارد دیگری مانند جهل‌زدایی، تقویت اندیشه دینی، میانه‌روی، مصاحبت با نیکان، و محاسبه نفس نیز در درمان منحرفین نقش به‌سزایی خواهد داشت.

 

3. آیین خانواده در قرآن

مؤلف: لیاقت‌علی بلخی .......................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمدتقی دیاری بیدگلی .................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدجعفر حسینیان ........................ تعداد صفحه: 167

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه................. تاریخ دفاع: بهمن1380

واژگان کلیدی: ازدواج، خانواده، زن، مرد، فرزندان، والدین، قرآن.


چکیده:

تشکیل خانواده یک نیاز حیاتی انسان است که تأمین اهداف و مقاصد پنهان و آشکار آن نیازمند بهره‌مندی از یک راهنمایی دقیق و جامع می‌باشد. پژوهش حاضر کوشیده است تا ابعاد گوناگون این مسأله را در پرتو آیات قرآن و روایات معصومین مورد بررسی قرار دهد. ازدواج، اهداف متعددی را تأمین می‌کند؛ خودکفایی و استقلال، آسایش و آرامش، تأمین نیازهای جنسی، بقای نسل، تکامل، سلامت و امنیت اجتماعی، عشق و محبت، و تعاون در اطاعت و عبادت، از جمله اهدافی هستند که آیات و روایات به آن اشاره دارد. آموزه‌های اسلامی تأکید بسیاری بر تحقق ازدواج میان زن و مرد داشته و تجرد را مورد نکوهش قرار داده است. افراد مجرد اثر کمتری در فعالیت‌های مثبت اجتماعی دارند، و تجرد همچنین موجب افزایش انحرافات رفتاری و جنسی در جامعه می‌شود. از سوی دیگر، انتخاب همسر باید بر اساس معیارهای خاصی صورت بگیرد؛ سنخیت در ایمان، سنخیت در احصان و پاکدامنی، و همچنین کفو بودن زن و مرد، جزء معیارهای اسلام برای انتخاب همسر است. با آن‌که اسلام دستورات ساده‌ای برای ازدواج وضع نموده، اما مشکلات اقتصادی، تشریفات و رسوم غلط ازدواج را برای جوانان بسیار سخت می‌کند، و این امر می‌تواند موجب افزایش انحراف‌ها و اضطراب اجتماعی و تعطیلی امر ازدواج گردد. در آئین اسلام، تأمین نیازمندی‌های زن به عهده مرد نهاده شده و مهریه نیز به‌عنوان هدیه‌ای از سوی مرد و پشتوانه‌ای برای زن واجب گردیده است. همچنین آئین اسلام برای استحکام بنیان خانواده، وظایفی را برای هر یک از زوجین، و نیز وظایف متقابلی را برای والدین و فرزندان مقرر نموده است. تربیت اخلاقی، تعلیم، تأدیب، آموزش قرآن و احکام دین، و تزویج اولاد از وظایف والدین است. از فرزندان نیز خواسته شده تا با گفتار و کردار نیک با والدین خود روبرو شوند، دستورات ایشان را اطاعت نمایند و نهایت تواضع و فروتنی را نسبت به آنان رعایت کنند.

 

4. آیین زندگی در قرآن

مؤلف: علی‌محمد صادقی .......................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: غلامحسین اعرابی .................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ـ ........................ تعداد صفحه: 241

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............... تاریخ دفاع: 1383

واژگان کلیدی: زندگی، انسان، قرآن، عمل صالح، سعادت، حکومت.


چکیده:

تکامل معنوی و مادی، و حرکت در مسیر صحیح حیات دنیوی از اهداف خلقت انسان است. انسانی که آفرینش او از جنبه مادی و معنوی با دیگر موجودات فرق دارد، و خداوند او را تکریم کرده است، و نعمت‌های گوناگون را در اختیار او قرار داده و همه چیز را مسخر او نموده است، باید متناسب با این جایگاه والا، چارچوبی برای زندگی صحیح داشته باشد. قرآن کتاب قانون، و راهنمای چگونه زیستن انسان است که گستره برنامه‌های آن تمام بشریت را در بر می‌گیرد. ایمان و عمل صالح از قوانین فردی، و توصیه به حق و صبر از قوانین فردی و اجتماعی زندگی انسان است. اما علاوه بر مؤمنین، قرآن خطاب عام جهانی دارد و جهانیان را به قبول پیامبر و تعلیمات او، توجه به هدف آفرینش، پذیرش حق، توجه به وعده‌های الهی، تقوا و پرستش خدای یگانه دعوت می‌کند. قرآن برای کسانی که این قوانین را رعایت می‌کنند بالاترین اجر، که رضوان الهی و در سایه آن نجات از آتش جهنم و حیات طیبه است، را وعده داده است. در کنار این قوانین، قرآن برای حکومت هم که از ضروریات زندگی اجتماعی است قانون دارد و حکومت الهی را در مقابل دموکراسی غربی به بشریت ارائه کرده است. در این حکومت، انسان خلیفه خدا، و مجری قوانین الهی است؛ حاکمیت مطلق از آن خداست و پای‌بندترین افراد به قوانین، در رأس حکومت قرار می‌گیرد؛ بر خلاف نظام دموکراسی که حاکمیت به‌صورت مطلق در اختیار مردم است. قرآن در کنار وضع قوانین، به ارائه الگو هم پرداخته است؛ پیامبر اسلام نمونه موفق حاکمیت بر جامعه معرفی شده، که از راه مبارزه با خرافات و موهومات، فصل تازه‌ای در زندگی بشر باز کرد. در زمینه اقتصادی هم قرآن با بیان اهداف و اهمیت تولید، چگونگی توزیع، و بیان استاندارد مصرف، به بیان الگوی اقتصادی برای تکامل مادی جامعه پرداخته است.

 

5. آثار اجتماعی دین از دیدگاه قرآن

مؤلف: محمدجواد صالحی .......................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید محمدمهدی احمدی اصفهانی .................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدجعفر حسینیان ........................ تعداد صفحه: 173

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه................ تاریخ دفاع: تیر 1384

واژگان کلیدی: دین، اخلاق اجتماعی، عقیده، ایمان، جامعه شناسی، کمال.


چکیده:

با توجه به نارسائی عقل و امکان خطا در انسان، فقدان شرایط قانون‌گذاری در او، عدم توان عقل بر تزکیه دل و وابستگی تکامل عقل به متابعت از دین، جامعه انسانی همواره به دین نیازمند است. دین در قرآن به‌صورت مطلق به‌کار رفته است، که در بعضی موارد به مصداق دین حق اشاره دارد؛ اما در روایات، بیشتر غایات و اهداف دین مورد توجه قرار گرفته است. از سوی دیگر، دیدگاه جامعه‌شناسان که دین را محصول اجتماع بشری می‌دانند، با ماهیت دین سازگاری ندارد؛ و نظریه روان‌شناسان نیز که منشأ دین را امور جنسی می‌دانند با فطری بودن دین منافات دارد. بدین ترتیب، تعریف صحیح، متعلق به علمای اسلام است که دین را هدایت الهی برای دست‌یابی به کمال، معرفی کرده‌اند. بر خلاف آموزه‌های موجود در مسیحیت که دین را به عرصه خصوصی می‌راند، دلایل فراوانی وجود دارد که تکامل اجتماع را توسط دین ثابت می‌کند. مباحث اجتماعی مثل امر به معروف، تعاون و انفاق، و دستورات و احکام اجتماعی و سیاسی دین از جمله دلایل قرآنی برای اثبات وجود ابعاد اجتماعی در دین است. همچنین اهتمام به امور مسلمین، اصلاح بین مردم، بیان حقوق مسلمین نسبت به یکدیگر، آداب معاشرت با مردم، خوش‌خلقی، امانت‌داری، عفو، مساوات، سیره سیاسی و اجتماعی انبیای الهی، شواهد تاریخی، جنگ‌ها و نامه‌های پیامبر اسلام از ادله گفتاری و عملی روایات برای اثبات این امر است. در این راستا، فقر که آثاری چون فساد اخلاقی، نفاق اجتماعی و تبعیض طبقاتی را به‌دنبال دارد، به‌وسیله زکات، خمس، صدقات، ارث و وقف، و همچنین ظلم که اصلی‌ترین عامل انحطاط انسان و جامعه است، از مسایلی است که آموزه‌های دینی برای محو آن از جامعه می‌کوشد. از سوی دیگر، دین تلاش می‌کند تا افراد را بر مبنای توحید، فطرت و حقوق متقابل متحد نماید، و عدالت اجتماعی را با تکیه بر قانون و توزیع عادلانه منابع ایجاد کند.

 

6. آثار اجتماعی دین از نگاه قرآن

مؤلف: محمداسحاق دانش .................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی کریم‌پور قراملکی ...................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدجعفر حسینیان ........................ تعداد صفحه: 81

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه................ تاریخ دفاع: دی 1380

واژگان کلیدی: دین، قرآن، احکام اجتماعی، احکام سیاسی، حج، جهاد.


چکیده:

دین مجموعه باورهایی است درباره خدا و پیامبر، بایدها و نبایدها، معارف و اخلاقیاتی که به منظور تأمین صلاح دنیا و کمال اخروی انسان از سوی خدا ارائه می‌گردد. انسان موجودی اجتماعی است و دین که به دنبال هدایت انسان است باید علاوه بر بعد فردی، به بعد اجتماعی انسان نیز توجه نماید. بررسی آیات قرآن نشان می‌دهد که دین در طول تاریخ، با وضع مقررات خاص در تنظیم روابط اجتماعی ایفای نقش کرده است و این فرآیند تکاملی به اسلام منتهی شده است که بهترین برنامه را برای شکل‌گیری و اداره جامعه ارائه کرده است. باورهای دینی همچون توحید و معاد، آثار اجتماعی مهمی دارند که برخی از آن‌ها عبارت است از: معنابخشی به زندگی اجتماعی، اعتراض به وضع موجود، رهایی از اسارت نفس و طاغوت‌های زمانه، کنترل اجتماعی، و تقویت روحیه ایثار و انفاق. پس برخلاف نظریه عصبیت ابن‌خلدون، دین مهم‌ترین عامل اداره جامعه و مقاومت در برابر دشمن می‌باشد. اسلام، احکام اجتماعی متعددی دارد تا بتواند باورهای دینی را در بعد اجتماعی انسان تقویت کند؛ از پیروان خود می‌خواهد که مسئولیت همگانی و نظارت اجتماعی خود را در قالب فریضه امر به‌معروف و نهی از منکر انجام دهند، و این ویژگی، معیار برتری مسلمانان بر سایر امت‌ها دانسته شده است. جهاد نیز به عنوان یک حکم اجتماعی، ضامن بقا و توسعه دین است و در موارد متعددی، آیات قرآن بر آن تأکید می‌نماید. نماز جمعه هم که موجب اجتماع هفتگی مسلمین و نمایش وحدت و قدرت آن‌ها می‌شود پیوندی است میان عبادت و اجتماع، و از حیث اهمیت، به حج و جهاد تشبیه شده است. از دیگر اعمال جمعی اسلام، حج است. حج می‌تواند موجب آشنایی و ارتباط میان ملیت‌های گوناگون ‌گردد و به حکم قرآن از مصادیق تعاون در نیکی و تقواست. سرانجام می‌توان به احکام سیاسی و حکومتی اسلام اشاره کرد که زمینه‌ساز وحدت، اخوت، عدالت و نظم در جامعه می‌باشد.

 

7. آثار دنیوی گناه از منظر قرآن

مؤلف: عبدالاحد محمدی ............................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: احمد مرادخانی ....................................................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدباقر تحریری ................................................... تعداد صفحه: 199

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی .......................... تاریخ دفاع: دی 1384

واژگان کلیدی: گناه، قرآن، گناه فردی، گناه اجتماعی، پیامدهای گناه.


چکیده:

نقش گناه و پیامدهای آن در زندگی انسان، مسأله پژوهش حاضر است که با روش کتاب‌خانه‌ای مورد بررسی قرار گرفته است. گناه از نظر قرآن به معنای نافرمانی و مخالفت قلبی و عملی با خدا و رسول او، و تجاوز از مرزهای الهی است، که می‌تواند پیامدهای شوم تکوینی، تشریعی، فردی، اجتماعی، دنیوی و اخروی در پی داشته باشد. با استفاده از آیات قرآن، می‌توان گناه را از یک‌سو به دو دسته کبیره و صغیره، و از سوی دیگر، به ظاهری و باطنی تقسیم کرد. همچنین برخی گناهان مانند دنیادوستی، دروغ، شراب‌خواری، حسادت، خشم، بخل، حرص، عجب و تکبر به‌عنوان گناهان کلیدی، می‌تواند منشأ بسیاری از گناهان دیگر باشد. در میان پیامدهای گوناگون گناه، بیشترین تأثیر متوجه خود انسان است؛ آثار گناه قبل از هر چیز در قلب و روح انسان ظاهر می‌گردد و آن را نابود می‌کند. در مرحله بعد و در صورت تداوم گناه و اصرار بر آن، محرومیت از نعمت‌ها و لذات معنوی، حبط اعمال، واگذاری به خویشتن، مکر الهی و تنگ شدن روزی، از سنت‌هایی است که بر فرد گنهکار جاری می‌شود. همچنین گاهی گناه علاوه بر دل و جان، جسم انسان را هم تباه می‌سازد؛ مانند حسد که به مرور زمان، جسم شخص حسود را بیمار می‌کند. از سوی دیگر، اگر گناه جنبه اجتماعی پیدا کند به تصریح قرآن، آثار و عواقب اجتماعی هم خواهد داشت؛ نابودی ناگهانی جوامع و تمدن‌های بشری در اثر عذاب الهی، یکی از پیامدهای گناه اجتماعی است. اما ظهور فساد در روی زمین، مهم‌ترین اثر گناه است که برخی از آیات قرآن، گرسنگی و فقر، ذلت و درماندگی، و ایجاد تفرقه را از مصادیق آن دانسته است.

 

8. احباط و تکفیر در قرآن و روایات

مؤلف: محفوظ علی زنگی پوری ................................................. رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی اسلامی ....................................................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: سید رضا اسحاق‌نیا .............................................. تعداد صفحه: 191

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه..................................... تاریخ دفاع: دی 1383

واژگان کلیدی: احباط، تکفیر، عمل، اخلاق، حسنه، قرآن، حدیث.


چکیده:

احباط و تکفیر از موضوعات کلامی است، که معمولاً در حوزه بحث معاد از سوی متکلمان مورد بررسی قرار می‌گیرد. از مجموع تعاریف متعددی که برای احباط ارائه شده، می‌توان گفت مقصود از حبط آن است که ثواب عمل صالح، یا استحقاق آن، و یا آثار آن، به‌واسطه گناهان بعدی ساقط شود. درباره تعریف تکفیر نیز بین دانشمندان اسلامی اختلاف نظر وجود دارد، ولی در مجموع می‌توان تکفیر را به‌معنای محوشدن عقاب، استحقاق آن و یا آثار گناهان به‌وسیله ثواب اعمال نیک دانست. البته اصطلاح احباط در قرآن کریم با اصطلاح احباط در علم کلام متفاوت است، ولی بر اساس بعضی از مبانی از جمله این‌که استحقاق ثواب و عقاب معلول طاعت و معصیت است، و نیز مبانی دیگری مثل تجسم اعمال، آیات قرآن اجمالاً بر نظریه احباط دلالت دارد، و ناگزیر با آیاتی که در مقابل آن‌ها است از باب تقیید و یا تخصیص و یا غیر آن جمع می‌گردد. از دیدگاه قرآن، عواملی مانند ارتداد، کفر، شرک مقارن با عمل نیک، نفاق، کشتن پیامبر و منادیان عدالت، و بازداشتن دیگران از مسیر حق، موجب حبط اعمال می‌گردد. از نظر روایات نیز نپذیرفتن ولایت علی، بی‌صبری هنگام مصیبت، ترک عمدی نماز و ریا از جمله عوامل حبط عمل است. همچنین تکفیری که از آیات قرآن استفاده می‌شود گرچه رابطه‌ای با تکفیر اصطلاحی علم کلام دارد ولی منطبق بر آن نمی‌باشد؛ زیرا در مواردی تکفیر در طول توبه قرار گرفته، و توبه به‌عنوان عامل تکفیر بیان شده است. در آیات قرآن، امور مختلفی مانند ایمان و عمل صالح، توبه نصوح، صدقه پنهانی، حج و عوامل متعدد دیگر به‌عنوان اسباب تکفیر بیان شده است. از دیدگاه روایات نیز اسلام، شفاعت، عبادت، دعا، بیماری و اندوه از جمله عوامل تکفیر می‌باشند. نتیجه این که از منظر قرآن احباط و تکفیر مورد پذیرش بوده و با سعادت و شقاوت انسان رابطه تنگاتنگی دارد.

 

9. احتجاجات قرآن با اهل کتاب

مؤلف: سید شمس‌الحسن رضوی ......................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی اسدی ..................................................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدمهدی فیروز مهر ..................................... تعداد صفحه: 129

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه................................ تاریخ دفاع: آبان 1387

واژگان کلیدی: قرآن، اهل کتاب، احتجاج، پیامبر اسلام، یهود، مسیحیت.


چکیده:

احتجاج فنّی است که از آن برای رسیدن به مقاصد علمی و اعتقادی استفاده می‌شود؛ و از شیوه‌های خاص روشنگری و دست‌یافتن به حقیقت است که بزرگان دین نیز در موارد متعدّدی، از آن برای پیشرفت دین و ایجاد شکاف در حلقه‌های فشرده ادیان و مذاهب دیگر استفاده کرده‌اند. پژوهش حاضر کوشیده است تا شیوه‌های احتجاج قرآن کریم را در برابر اهل کتاب بررسی نماید. قرآن کریم با تکیه بر مفاهیم عمیق اخلاقی و دلایل روشن، اجازه استفاده از این فن را به شیوه احسن صادر کرده، و در آیات فراوانی لزوم احتجاج برای اثبات حق از طریق مناظره و مباحثه را بیان نموده است. قرآن در موارد مختلف با اهل کتاب، و خصوصاً یهود و نصاری، به احتجاج پرداخته است. بخشی از این احتجاج مربوط به ردّ آموزه‌های انحرافی مسیحیت می‌باشد؛ قرآن با بیان این‌که فرزند داشتن خدا امری محال است، و عیسی مخلوق و بنده‌ای از بندگان خداست، به ردّ این تفکّر پرداخته، و با اعتراض به نوع نگاه اهل کتاب در مورد احبار و رهبان، به مقابله با این تفکرّ انحرافی پرداخته است. یهودیان نیز با کشتن انبیای الهی به مبارزه با خدا پرداخته، و همراه با نصاری در ادّعای انحصاری بودن بهشت و نفی هرگونه عذاب اخروی از خود، با نگاه ارباب‌گونه به دیگران، خود را قوم منتخب خدا بر روی زمین و وارثان حقیقی دنیا و آخرت می‌دانند. در این راستا، قرآن با بیانی ساده و قابل فهم، به ردّ اندیشه‌های آنان پرداخته است. یهودیان همچنین با تجاوز به حریم احکام خوراکی‌ها، به تحریم و تحلیل خودسرانه غذاها پرداخته، و با انکار نبوت پیامبر اسلام، پیامبر را به‌خاطر عدم استفاده از بعضی خوراکی‌ها مورد انتقاد قرار می‌دادند؛ قرآن کریم با بیان خطای آن‌ها، نسبت‌دادن این موضوع به خداوند را افترا خوانده و از آنان برای اثبات ادّعای خود دلیل خواسته است.

 

10. احسان به والدین از دیدگاه قرآن و حدیث

مؤلف: سید احمد سجادی ............................................ رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: عبدالرضا پورمطلوب ................................. زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی خراسانی ....................................... تعداد صفحه: 125

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه....................... تاریخ دفاع: اسفند 1386

واژگان کلیدی: احسان، نیکی، والدین، تکلیف، فرزند، فضیلت.


چکیده:

در این پژوهش به دنبال بررسی آثار احسان به والدین از دیدگاه آموزه‌های اسلامی هستیم. علی‌رغم تاکید فراوان دین، هنوز والدین در جامعه از جایگاه مناسبی برخوردار نیستند. احسان به معنای نیکی بیش از مقداری که فرد، حق آن را دارد، گستره‌ای فراتر از انعام و عدل را دربر می‌گیرد. احسان به والدین چه در زمان حیات و چه در زمان ممات مورد توجه دین است و مصادیق‌ فراوانی در آیات و روایات برای آن ذکر شده است. قدردانی از زحمات پدر و مادر، اطاعت از آن‌ها در غیر معصیت الهی، تواضع نسبت به ایشان در گفتار و رفتار حتی به هنگام خشم و ناراحتی، خدمت به والدین، نگاه محبت آمیز و بوسیدن دست آن‌ها جهت ابراز عملی علاقه، و محبت از مصادیق احسان در زمان حیات ایشان شمرده شده است. همچنین گرامی داشتن حقوق پدر و مادر که در مرتبه بعد از خدا و انبیا قرار دارند، تأمین نیازهای مالی آن‌ها در زمان پیری و از کار افتادگی ایشان، رفع احتیاجات غیرمالی، و اجتناب از رنجش خاطر آن‌ها از مهم‌ترین مراتب احسان است. اما بعد از مرگ برپایی مجالس ختم قرآن و روضه‌خوانی برای شادی روح آن‌ها، زیارت قبر آن‌ها در هر روز جمعه، انجام تکالیف شرعی واجب و مستحب برای آن‌ها مانند نماز، روزه، حج، ادای دین، صدقات، نذورات و طلب آمرزش از مصادیق احسان پس از مرگ است که در ارتقای جایگاه آخرتی آن‌ها موثر است. فرزندی که این‌گونه در حق پدر و مادر خود احسان کند، اجر دنیوی‌اش این است که طول عمری همراه با سلامتی و سعادت و برکت برای رسیدن به کمالات انسانی پیدا می‌کند، رزق و روزی‌اش فزونی می‌یابد، و در هنگام جان دادن، سختی احساس می‌کند. علاوه بر این، در آخرت نیز رضایت الهی را در سایه رضایت والدین کسب می‌کند و با پاک‌شدن گناهانش از بهشت جاودان و سعادت همیشگی بهره‌مند می‌شود..

 

11. احسان و نیکوکاری از دیدگاه قرآن و حدیث

مؤلف: محمد رحیمی ............................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید محمود دشتی ............................ زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی اسدی ....................................... تعداد صفحه: 155

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه................... تاریخ دفاع: آبان 1384

واژگان کلیدی: احسان، نیکی، فضیلت، خدمت رسانی، اخلاق اجتماعی، قرآن، حدیث.


چکیده:

بررسی آیات قرآن و روایات نشان می‌دهد که احسان، یکی از محورهای مهم اخلاقی و بهترین وسیله برای ایجاد ارتباط با خدا و افراد می‌باشد. احسان که به‌معنای نیکی به دیگران و انجام کار نیک به‌صورت کامل می‌باشد، با مقولاتی مانند برّ، انفاق، نفع، فضل و عمل صالح ارتباط داشته، و در مواردی با آن‌ها هم‌معنی می‌باشد. توصیه به احسان، محبوبیت محسنین نزد خدا، امتحان الهی، یاری دیگران، و الزام حاکمان به احسان، حکایت از اهمیت این فضیلت اخلاقی دارد. در آیات قرآن و روایات اموری از قبیل ایمان، تصدیق پیامبر، یقین به آخرت، نماز، شب‌ زنده‌داری، استغفار، دعا، زکات، انفاق، گذشت، جهاد، تقوا، صبر، خدمات همگانی، اعمال پسندیده، موعظه، فراگیری علم، ایثار، قرض‌الحسنه، سلام و گشاده‌رویی از مصادیق احسان شمرده شده است. این موضوع از زوایای گوناگون قابل تقسیم و بررسی است؛ گاهی احسان خدا نسبت به بندگان، مورد توجه است، و اموری مانند لطف و انعام به مخلوقات، اعطای ثروت، توجه و کمک به انسان‌ها با نزول انبیا و رفع گرفتاری را شامل می‌شود؛ گاهی احسان انسان نسبت به خود، مدّ نظر می‌باشد که اموری مانند کسب فضایل اخلاقی و ترک رذایل را در بر می‌گیرد. احسان به دیگران نیز در قالب احسان به والدین، خویشاوندان، ایتام، مساکین، همسایه، مسافر، خانواده، زیردستان، اسیر، اموات، کفار و حیوانات، محقق می‌گردد. در قرآن به مصادیق محسنین هم اشاره شده، و از جمله تمام پیامبران الهی جزء محسنین دانسته شده‌اند. اما برای شناخت سایر محسنین نشانه‌هایی مانند تسلیم در برابر امر خدا، ایمان، پیروی از پیامبر، نماز، صبر، انفاق، تقوا، جهاد، عفو و استغفار بیان شده است. علاوه بر بهشت که پاداش اخروی احسان است، در دنیا نیز به محسنین وعده زیادی عمر و روزی، جلب دل‌ها و محو گناه، داده شده است. اما باید توجه داشت که منت‌گذاری از سوی احسان‌کننده، و ناسپاسی از طرف مقابل، آسیب‌های این خصلت والای اخلاقی است.

 

12. آزادی سیاسی در قرآن

مؤلف: نصرالله نظری ......................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: نجف لک‌زایی ................................................ زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: غلامحسین مقیمی ....................................... تعداد صفحه: 234

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی................. تاریخ دفاع: شهریور 1387

واژگان کلیدی: آزادی، حکومت اسلامی، قرآن، مشارکت سیاسی، نظارت، حزب، انتخابات.


چکیده:

«آزادی» یکی از آرزوهای انسان و راه‌گشای سعادت او است که یکی از انواع آن، آزادی سیاسی می‌باشد. با توجه به انحراف مسیر حکومت اسلامی بعد از رحلت رسول اکرم و ناهماهنگی‌های ایجاد شده در تثبیت حکومت اسلامی، بسیاری از نظرات، مفاهیم و راهکارها درعرصه سیاست، معطل و ناپخته باقی ماند، که یکی از آن‌ها، مفهوم «آزادی سیاسی» است. از آن‌جا که قرآن مرجع و محور تمام رفتارها، روش‌ها و مباحث است؛ در این پژوهش، مفهوم «آزادی سیاسی» از منظر قرآن کریم مورد بررسی قرار گرفته است. «آزادی» در فلسفه سیاسی از جایگاه خاصی برخوردار بوده، و اولین بار در فلسفه سیاسی غرب مطرح شده است. مک کالوم، از دانشمندان غربی، معتقد است که آزادی دارای مفهوم واحدی است که برداشت‌های متعددی از آن صورت می‌گیرد. او با طرح فرمولی از «آزادی چه کسی؟ در قبال چه چیزی؟ و آزادی از چه؟ و در چه امری؟ و برای انجام دادن چه امری؟» به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی آزادی نام برده است. آزادی در فلسفه سیاسی اسلام نیز در نظریات دانشمندانی مانند فارابی، مطهری و دیگران جلوه نموده است. آزادی سیاسی به‌معنای «آزادی فرد در صحنه سیاست، و به بیان دیگر فقدان فشار سیاسی» تعبیر شده است. بررسی‌ آیات قرآن نشان می‌دهد که قرآن برای آزادی سیاسی، ساز و کارهایی به شرح زیر در نظر گرفته است: 1- انتخاب کردن و انتخاب شدن؛ 2- مشارکت سیاسی مستقیم مردم در حکومت، که در آیات قرآن به دو شکل «شورا» و «بیعت» تجلی یافته است؛ 3- رقابت سیاسی، که نهادهای ایجاد این رقابت در جامعه عبارت است از اصناف، انجمن‌ها، تشکل‌ها و احزاب؛ «حزب» از مفاهیمی است که در قرآن به آن اشاره شده و در معانی مختلفی به‌کار رفته است. 4- نظارت سیاسی، که در آموزه‌های اسلامی بر دو شیوه «امر به معروف و نهی از منکر» و «نصیحت ائمه مسلمین» تأکید زیادی صورت گرفته است.

 

13. آزمایش الهی در قرآن

مؤلف: محمدکاظم مرادعلی ............................................. رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی ‌اوسط باقری ....................................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: غلامعلی عزیزی‌کیا ..................................... تعداد صفحه: 287

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه........................... تاریخ دفاع: بهمن 1384

واژگان کلیدی: آزمایش، سنت الهی، انسان، قرآن، شر، صبر.


چکیده:

امتحان و ابتلا، از مباحث مهم قرآنی به‌شمار می‌رود که ریشه در قوانین ثابت و پایدار الهی دارد، و می‌تواند در اصلاح رفتار و افزایش پایداری انسان، مؤثر باشد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ توصیفی به بررسی این مسأله در آیات قرآن کریم پرداخته است. ابتلا به‌عنوان سنت الهی، گستره وسیعی دارد و همه انسان‌ها و حتی جنیان را در برمی‌گیرد. به تصریح قرآن کریم، بهترین بندگان و پیامبران الهی نیز در بوته آزمایش قرار گرفته‌اند. ابزار این امتحان نیز محدود به امور خاصی نیست و تمام وسایل، پدیده‌ها و رخ‌دادها‌یی را که با آدمی در ارتباط است و در حیات و زندگی او مؤثر است شامل می‌شود؛ برخی از این ابزارها مانند زن، فرزند، مال و شیطان در همه زمان‌ها و همه امت‌ها به‌عنوان وسایل امتحان به‌کار می‌روند؛ اما برخی دیگر مانند ناقه صالح یا منع بنی‌اسرائیل از صید در روز شنبه، تنها در شرایط خاص برای امتحان به‌کار گرفته شده‌اند. امتحان الهی بدون علت و حکمت نیست، بلکه مصداقی از هدایت عامه و تکوینی الهی است که به فعلیت رساندن نیروها و استعدادهای بالقوه، زمینه‌سازی برای توجه و بازگشت به‌سوی خدا، و تمییز راست‌گویان از دروغ‌گویان را به‌همراه دارد. برای موفقیت در آزمون‌های الهی، باید عوامل موفقیت را بشناسیم؛ اولین عامل، کسب شناخت و آگاهی است. آگاهی از علوم هدایت‌گر وقتی که با عمل گره بخورد، انسان را از همه آزمایش‌های الهی سربلند بیرون می‌آورد. صبر، عامل دیگر موفقیت است و خداوند حکیم علت اعطای مقام امامت به ابراهیم، و رمز موفقیت حضرت ایوب را صبر ستودنی آن بندگان صالح، می‌داند. سومین عامل، تقوای الهی است؛ تقوا چنان نورانیت و قدرتی به انسان می‌دهد که در پرتو آن، غل و زنجیرهای گناه و معاصی، که جلوی اوج گرفتن او را می‌گیرند از هم‌گسیخته می‌شود. حالت تسلیم محض در برابر فرامین الهی، از دیگر عوامل موفقیت و کسب سعادت می‌باشد.

 

14. اسالیب تشبیه در قرآن

مؤلف: سید حسین مبلغ ............................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: عزت‌الله مولائی‌نیا .................................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: حسین شیرافکن ..................................... تعداد صفحه: 202

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه ....................... تاریخ دفاع: خرداد 1388

واژگان کلیدی: قرآن، تشبیه، اسالیب تشبیه، ساختار، فصاحت، بلاغت.


چکیده:

بشر برای روشن نمودن مراد خود در موارد بسیاری، از تشبیه استفاده می‌کند. قرآن کریم نیز در آیات متعدد، تشبیهات گوناگونی را برای به فکر واداشتن انسان به‌کار برده است. در این آیات شاهد گونه‌های مختلف تشبیه از قبیل تشبیه معقول به محسوس، تشبیه محسوس به محسوس، تشبیه تخیلی، تشبیه تمثیلی و تشبیه بلیغ هستیم. استفاده از تشبیهات و تمثیلات زیبا در قرآن کریم اهداف تربیتی خاصی را دنبال می‌کند. گاهی قرآن با مثال‌های جالب در زمینه‌های مختلفی از قبیل فریب دنیا، دوستی با غیرخدا، توسل به غیرخدا، و ناپایداری و نابودی دنیا به ما پند و اندرز می‌دهد. همچنین گاهی با تصویر و ترسیم جهنم و نوشیدنی‌ها و غذاهای آن، جایگاه ستمکاران و گناهکاران، و از طرفی با توصیف بهشت و نعمت‌های بهشتی و جایگاه مومنان، در حقیقت به اندرز و تبشیر می‌پردازد. از سوی دیگر، ارائه الگوهای مناسب در قرآن کریم در برخی موارد با تشبیهاتی همراه است؛ از جمله در معرفی اهل بیت، یاران پیامبر و زنان نیکوکار چون آسیه و مریم، می‌توان این رویکرد را به‌خوبی مشاهده کرد. همچنین قرآن مملو ازداستان‌های پندآموز و حکیمانه است، که موافق فطرت انسان بوده و بر جان و دل اثر می‌گذارد. سرگذشت قوم عاد و ثمود به‌عنوان نماد رفاه‌زدگی، و داستان عزیر برای اثبات معاد، نمونه‌هایی از این قصص می‌باشد. علاوه بر این اهداف تربیتی، در بررسی اهداف بیانی قرآن کریم نیز می‌توان به این نتیجه ‌رسید که قرآن کریم در اوج فصاحت و بلاغت، از محتوای بسیار غنی برخوردار است. همچنین قرآن کریم در ضمن آیات تشبیه، نوآوری‌هایی را در مقابل نظم و نثر عرب به نمایش گذاشته است. نتیجه این که قرآن از اسالیب تشبیه، جهت ملموس نمودن اهداف تربیتی و هدایتی خود استفاده کرده است، و این اسالیب تشبیه در قرآن در مقایسه با نظم و نثر عرب، برتری اعجازی دارد.

 

15. استضعاف از دیدگاه قرآن و روایات

مؤلف: سید نادر محقق ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید محمد شفیعی دارابی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: عبدالرضا پورمطلوب ..................................... تعداد صفحه: 124

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: مهر 1386

واژگان کلیدی: استضعاف، قرآن، روایات، عوامل استضعاف، استکبار، ظلم.


چکیده:

استضعاف در اصطلاح، نوعی استعمار و به بندکشیدن و یا به ناتوانی درآوردن انسان‌هاست، که سابقه‌ای طولانی در تاریخ بشر دارد. قرآن کریم به وجود استضعاف و مستضعفین در اقوام پیشین مانند ثمود و بنی‌اسرائیل اشاره نموده، و در اسلام نیز حقوقی برای حمایت از مستضعفین وضع شده است. البته کاربرد معنایی استضعاف در قرآن و روایات، تا حدود زیادی با هم تفاوت دارد. استضعاف انواع مختلفی دارد؛ گاهی برخی انسان‌ها با ترویج شرک، بت‌پرستی و خرافات به استضعاف فکری و عقیدتی دیگران دست می‌زنند؛ و گاهی نیز با انحراف در اندیشه و روش زندگی یک ملت، سعی می‌کنند آنان را از فرهنگ خودشان دور کرده و در واقع به نوعی استضعاف فرهنگی می‌کشانند. همچنین اگر صاحبان قدرت، وضعیتی را بر جامعه تحمیل نمایند که افراد جامعه در فقر و بدبختی زندگی کنند استضعاف اقتصادی روی داده است. استضعاف اجتماعی و سیاسی نیز هنگامی اتفاق می‌افتد که تنها عده‌ای اندک، توسط استعمارگران به موقعیت‌های اجتماعی رسیده و شرایط رشد و بالندگی از دیگران سلب شود. استضعاف ولایی نیز به سبب فعالیت‌های منفی رهبران نالایق بر ضد والیان حق و همچنین، محروم ماندن مردم از شناخت رهبران حقیقی به وجود می‌آید. سوء استفاده سودجویان بازار سیاست و قدرت از وضعیت نامناسب اخلاقی یک جامعه نیز می‌تواند موجب استضعاف اخلاقی ‌گردد. از سوی دیگر، پدیده استضعاف می‌تواند معلول عوامل مختلفی باشد؛ این علت گاهی استکبار است که در لایه‌های پیچیده اجتماعی مانند مترفین یا پادشاهان، ظاهر می‌گردد. و گاهی عامل استضعاف می‌تواند زمینه‌های اجتماعی چون جهل، نادانی و دنیاخواهی باشد. ظلم و اقسام مختلف آن، و فساد نیز دو عامل مهم دیگر هستند. استضعاف آثار منفی متعددی مانند ناامنی، استثمار، قتل و کشتار را به دنبال دارد. ولی می‌توان با جهاد، ایجاد آگاهی، اطاعت از خدا، رسول، امامان معصوم و جانشینان ایشان، و همچنین هجرت، با استضعاف مقابله نمود.

 

16. استمرار مصادیق عترت و اهل بیت تا قیامت، از نگاه قرآن و سنت

مؤلف: قربان حسین شاه ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: ناصر رفیعی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدحسن زمانی ..................................... تعداد صفحه: 230

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: آبان 1386

واژگان کلیدی: عترت، اهل بیت، قیامت، قرآن، سنت.


چکیده:

افرضیه این تحقیق، استمرار مصادیق عترت و اهل بیت تا قیامت است، که با بهره‌گیری از آیات قرآن و منابع فریقین، به اثبات آن پرداخته شده است. از صفاتی که در حدیث ثقلین آمده، می‌توان فهمید که افراد مورد نظرِ این حدیث، دارای صفت عصمت هستند، که به تصریح برخی از همسران پیامبر و بسیاری از صحابه، مصادیق این روایت، امام علی، فاطمه و حسنین هستند. کلی بودن معارف دین و نیازمندی به تفسیر و تبیین آن، خطاپذیری برداشت‌های افراد غیرمعصوم، و اتحاد جامعه اسلامی در پرتو امامت اهل بیت پیامبر، برخی از دلایلی است که ضرورت تمسک همیشگی به اهل بیت را نمایان می‌سازد. ولی آن‌چه در اینجا مهم بوده و مورد توجه است، اثبات استمرار وجود اهل بیت  تا قیامت، و عدم انحصار آن در پنج تن آل عبا است. در این زمینه، ادله بسیاری بر استمرار مصادیق اهل بیت تا قیامت دلالت دارد. آیاتی مانند آیه اولوالامر، صادقین و تطهیر، بر اثبات این مطلب گواهی می‌دهد، و روایات فریقین نیز که در ذیل این آیات وارد شده، نزول آن‌ها درباره اهل بیت  را تصدیق می‌کند. البته دیدگاه‌های مخالفی که از سوی برخی از اهل سنت در ذیل این آیات آمده، و همچنین اشکالات آنان، قابل پذیرش نبوده و با دلایل متعدد، رد می‌شود. از سوی دیگر، روایات متعددی مانند حدیث ثقلین، اثنی‌عشر، سفینه نوح، و امان، که در منابع فریقین نقل شده، نیز بر استمرار مصادیق عترت تا قیامت دلالت می‌کند. در حال حاضر، مهدویت استمرار اهل بیت پیامبر می‌باشد و تا قیامت استمرار خواهد داشت. موضوع مهدویت علاوه بر آن‌که آیاتی از قرآن به آن اشاره دارد، در روایات نیز به صراحت مطرح شده است. حضرت مهدی، که در منابع اهل سنت، از فرزندان پیامبر و فردی از عترت آن حضرت معرفی شده، از مصادیق روشن اهل بیت است، که استمرار عترت تا قیامت نیز با وجود ایشان محقق می‌گردد.

 

17. اسرائیلیات در تفاسیر قرآن (با تأکید بر جامع البیان طبری و مجمع البیان طبرسی)

مؤلف: محمدعلی ناصری ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید صمصام‌الدین قوامی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمد احسانی‌فر ..................................... تعداد صفحه: 195

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: آذر 1385

واژگان کلیدی: اسرائیلیات، تفاسیر، قرآن، یهود، جامع البیان طبری، مجمع البیان طبرسی.


چکیده:

بحث درباره اسرائیلیات و ریشه‌های پیدایش و نفوذ آن‌ها در حوزه تفسیر قرآن، از مهمترین مسائل مطرح در علوم قرآنی است. اسرائیلیات به روایاتی گفته می‌شود که توسط غیرمسلمانان وارد جامعه اسلامی و خصوصاً حوزه تفسیر قرآن شده، و شامل موضوعاتی مانند خلقت عالم، قصص انبیاء و تفسیر آیات قرآن کریم می شود. عبدالله بن سلام، کعب الأحبار، وهب بن منبه، ابوهریره و تمیم داری مهمترین افرادی هستند که این دسته از اخبار را در جامعه اسلامی گسترش‌ داده‌اند. افرادی مانند مقاتل بن سلیمان، ابن جریح و کعب الاحبار با نقل اسرائیلیات، بیشترین نقش را در مخدوش ساختن چهره انبیای الهی داشته‌اند. از لحاظ تاریخی عواملی مانند حضور اهل کتاب در حجاز و عربستان، ضعف فرهنگی اعراب و نقش حکومت اموی، در اشاعه اسرائیلیات اثرگذار بوده است. از طرف دیگر، منشأ ورود اسرائیلیات در تفاسیر نیز امور متعددی همچون اسلام آوردن گروهی از اهل کتاب و ورود آنها به حوزه تفسیر قرآن، اُمّی بودن ملت عرب و نیاز به یافتن پاسخ سئوالات گوناگون، و همچنین سهل‌انگاری سایر مفسران در پذیرش این مطالب بوده است. ارتباط مسلمانان با اهل کتاب، و قانون منع تدوین حدیث نیز از دیگر زمینه‌های پیدایش اسرائیلیات است. نفوذ اسرائیلیات در تفاسیر، پیامدهای ناگواری مانند جلوگیری از رشد و بالندگی تمدن اسلامی و دور نگه‌داشتن مردم از اهل‌بیت به‌همراه داشته است. این دسته از اخبار، همواره از سوی اهل‌بیت و اصحاب ایشان، مورد نقد قرار گرفته‌اند. بسیاری از علمای فریقین مانند مرحوم طبرسی، علامه طباطبایی، شهید مطهری، فخر رازی و ابوریه هم در مباحث تفسیری خود، قاطعانه در برابر اسرائیلیات ایستاده‌اند، اگرچه برخی از مفسران نیز اقدامی در نقد این اخبار نداشته‌اند. برای دوری از جستن از اسرائیلیات در مباحث تفسیری، لازم است که در برخورد با روایات، ملاک‌های صحت روایت مانند عرضه به قرآن، مورد توجه قرار گیرد.

 

18. اصحاب کهف در قرآن و حدیث

مؤلف: سید ابرار حسین شاه ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید حسین شفیعی دارابی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی اسدی ..................................... تعداد صفحه: 109

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: مهر 1386

واژگان کلیدی: اصحاب کهف، قرآن، حدیث، خواب، تفسیر، داستان های قرآنی.


چکیده:

ااین تحقیق به بررسی داستان اصحاب کهف از نگاه قرآن و حدیث با رویکردی جدید و سازنده می‌پردازد. اصحاب کهف جوانمردانی بودند که در جامعه‌ای مشرک زندگی می‌کردند، ولی به ندای توحیدی فطرت خویش پاسخ گفته، و به‌ناچار از شهر خود هجرت کرده و به غاری پناه بردند. تقدیر الهی چنین بود که 309 سال در آن غار به خواب رفته و سپس بیدار شوند. بعد از بیدارشدن و رفتن یکی از ایشان به شهر، مردم آن زمان متوجه این قضیه شدند؛ اصحاب کهف بعد از اطلاع مردم، از دنیا رفتند. درباره اصحاب کهف روایات متعددی در منابع اسلامی، خصوصاً در منابع اهل سنت، وجود دارد که برخی از آن‌ها نمی‌تواند قابل اعتماد باشد. وجود تضاد و اختلاف محتوایی در میان آن‌ها، یکی از اشکالات اصلی این گونه از روایات است. اما نکات مشترک بسیاری نیز در بیشتر این روایات وجود دارد. نام اصحاب کهف در قرآن نیامده، اما از گفتگوی ایشان در قرآن می‌توان به تعدد آنان پی‌برد؛ همچنین قرآن و روایات به ایمان ایشان تصریح دارند. مفسران در تبیین داستان‌های قرآن دو موضع متفاوت دارند؛ گروهی، تلاش بسیاری برای بیان جزئیات داستان نموده، و در پالایش گزاره‌هایی که جزء اسرائیلیات و یا خرافات است کوتاهی می‌کنند؛ اما گروهی دیگر، در تحلیل داستان‌های قرآنی خود را در قلمرو قرآن محدود کرده، و در طرح‌ مطالب دقت نموده و بر آثار صحیح تکیه می‌کنند. بر همین اساس، درباره مدت خواب اصحاب کهف در غار، و همچنین درباره چگونگی حضور آنان در آن جا، می‌توان نکاتی را از آیات قرآن دریافت نمود. درباره محل غار نیز بررسی‌ها نشان می‌دهد که غار رحیب در اردن با مشخصات قرآنی تطبیق دارد. خواب اصحاب کهف از لحاظ علمی نیز قابل اثبات است؛ و ما شاهدیم که برخی جاندارن در سراسر زمستان در خواب هستند. از سوی دیگر، این داستان شگفت‌انگیز، نکات سازنده و درس‌آموز فراوانی به همراه دارد.

 

19. اصلاحات اجتماعی از دیدگاه قرآن

مؤلف: سید نور حسینی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی محمدی آشنانی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدمهدی باباپور گل‌افشانی ..................................... تعداد صفحه: 287

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: بهمن 1385

واژگان کلیدی: قرآن، اصلاحات اجتماعی، جامعه اسلامی، مفاسد اجتماعی، اسلام.


چکیده:

این تحقیق به بررسی و تبیین اصلاحات اجتماعی و ابعاد مختلف آن با محوریت قرآن، اختصاص دارد. اصلاحات در قرآن به‌معنای تغییر در جهت بهبود اوضاع اجتماعی است و این بهبود زمانی حاصل می‌شود که احکام خداوند اجرا گردد. توحید زیربنای تحقق جامعه اسلامی است، چون اسلام جامعه را بر اساس عقیده می‌سازد نه ملاک‌های ملی و نژادی. همچنین، عبودیت خداوند، قسط، عدل و هدایت به‌سوی نور از اهداف جامعه ایده‌آل اسلامی است. این جامعه باید دارای معیارهای اساسی مانند ایمان، دین‌مداری، امنیت در ابعاد مختلف آن، تحکیم روابط اجتماعی و شایسته‌سالاری باشد. شیطان، هوای نفس، رذایل اخلاقی و اسراف از اموری است که مفاسد اجتماعی را پدید می‌آورد. به‌علاوه، عوامل دیگری نیز وجود دارد که در شکل‌گیری مفاسد اجتماعی تأثیر دارد؛ برخی از این عوامل موجب فساد اخلاقی، و برخی باعث فساد اجتماعی و اقتصادی می‌شود. از مهم‌ترین راه‌های مبارزه با مفاسد اجتماعی می‌توان به تشکیل حکومت حق، امر به معروف، نهی از منکر و جهاد اشاره کرد. اصلاحات اجتماعی برای تأمین اهداف مهم خود، مشتمل بر اصول و مبانی خاصی است که از لوازم ذاتی اصلاحات به شمار می‌آید. باید توجه داشت که آسیب‌هایی مانند نفوذ اندیشه‌های بیگانه و رخنه فرصت‌طلبان، اصلاحات اجتماعی را تهدید می‌کند. در این میان، مصلحان اجتماعی نیز باید واجد ویژگی‌هایی همچون عدم تبعیت از مطامع باشند. اصلاحات در قرآن شامل اصلاحات فردی و اجتماعی است، که نوع اجتماعی آن مشتمل بر اقسام متعددی مانند اصلاحات فرهنگی و سیاسی است. همچنین عوامل گوناگونی مانند اصلاح سردمداران، فضاسازی از طریق تعظیم شعایر الهی و اجرای قاطع قوانین جزایی و کیفری، نیز ضروری است تا اصلاحات اجتماعی به سامان برسد. البته رفع موانع نیز نباید نادیده گرفته شود. برای ایجاد اصلاحات اجتماعی مورد نظر اسلام، راه‌هایی مانند شناساندن اسلام و معارف دینی، فرهنگ‌سازی معارف اسلامی و فقرزدایی مطرح شده است.

 

20. اصول و شیوه‌های مشترک پیامبران اولواالعزم از منظر قرآن

مؤلف: محمد عادل ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمدرضا مصطفی‌پور .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمد سحرخوان ..................................... تعداد صفحه: 194

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: اردیبهشت 1384

واژگان کلیدی: پیامبران، پیامبران اولواالعزم، قرآن، اصول اخلاقی، اصول عملی.


چکیده:

بررسی اصول و شیوه‌های مشترک پیامبران اولوالعزم از منظر قرآن کریم، به‌منظور بهره‌گیری از آن در تبلیغ دین، و همچنین تقویت اتحاد میان پیروان ادیان الهی، بسیار مفید است. پیامبران، انسان‌های معصومی هستند که با اهداف متعالی و وظایف گوناگون، در جهت هدایت و سعادت انسان‌ها مبعوث شده‌اند و آثار بسیاری نیز بر بعثت آنان مترتب می‌شود؛ ولی از میان تمام پیامبران، فقط حضرت نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد، دارای شریعت و آیین جدید بوده، و به اولواالعزم متصف گشته‌اند. قرآن کریم در بسیاری از آیات، اصول و شیوه‌های مشترکی برای پیامبران اولوالعزم بیان نموده است. از این آیات استفاده می‌شود که اصول مشترک آنان اصول ایمانی، اخلاقی و عملی بوده، و شیو‌ه‌های مشترکشان نیز، شیوه‌های گفتاری و کرداری است. آنان مردم را برای ایمان آوردن به توحید، وحی و نبوت، و همچنین معاد، یعنی سه اصل مهم ایمانی دعوت کرده‌اند. از سوی دیگر، مهم‌ترین اصول اخلاقی و تربیتی آنان در بعد نظری، تقوای الهی، توکل بر خداوند در امور زندگی، توبه و استغفار، سپاسگزاری و یادآوری نعمت‌های الهی است. همچنین، قیام به عدالت، ایجاد وحدت، حیات سازنده و برتر، پیروی و اطاعت از خداوند و پیامبر زمان، آزادی انسان، امر به اصلاح و نهی از فساد، و عبادات و اعمال صالحه، از مهم ترین تعلیمات رفتاری است که توسط پیامبران اولواالعزم مورد تأکید قرار گرفته، و آن‌ها از پیروان خود می‌خواستند که در همه امور زندگی، این تعلیمات را به‌کار ببندند. شیوه‌های مشترک پیامبران اولوالعزم در تبلیغ و دعوت نیز، در بسیاری از آیات آمده است. ایشان در برخی از مواقع، از شیوه‌های گفتاری مانند حکمت، جدال احسن، موعظه حسنه، تبشیر و انذار بهره برده‌اند. گاهی نیز از شیوه‌های رفتاری مانند آیات و معجزات، پرهیز از درخواست پاداش، خداترسی، و عدم ترس از مخالفت مردم، قاطعیت در عمل، رفق و مدارا، عفو و گذشت، استفاده کرده‌اند.

 

21. آفرینش انسان در قرآن

مؤلف: محب‌علی وحیدی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید رضا مودب .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدجواد سعدی ..................................... تعداد صفحه: 183

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: آذر 1383

واژگان کلیدی: انسان، خلقت، آفرینش، روح، تکامل، قرآن.


چکیده:

بر اساس آیات قرآن کریم و تعالیم روح‌بخش اسلام، می‌توان به تصویر جامع و کاملی از انسان دست یافت. در این رویکرد گذشته، حال و آینده انسان، ساحت‌های جسم و جان، ابعاد مادی و معنوی، بینش و گرایش، کنش و ارتباط، و تاثیر و تأثر هر یک بر دیگری، مورد توجه قرار می‌گیرد. مسأله آفرینش انسان از نظر آیات قرآن و روایات در طی سه مرحله صورت گرفته است؛ مرحله اول، مبدأ پیدایش انسان را مشخص می‌کند که بر اساس آموزه‌های اسلامی، منشا آن از ماده و عنصر خاک بوده، ولی ازدیاد و تکثیر نسل بشر از طریق نطفه صورت می‌گیرد، که خود دارای مراحل مختلفی است. مرحله دیگر، مرحله صورت‌بندی و تصویرگری انسان است، که پس از خلق و پیدایش مبدأ نخست انجام شده است؛ و مرحله سوم، مرحله نفخ روح است، که از دیدگاه آیات قرآن و روایات، روح انسان خلقتی مستقل داشته و از ناحیه ذات خدا در کالبد انسان دمیده می‌شود. در میان اندیشمندان، پیرامون خلقت انسان دو نظریه معروف مطرح گردیده است، که یکی به فرضیه تکامل انواع، و دیگری به فرضیه ثبوت انواع، مشهور شده است. با مراجعه به آیات قرآن درمی‌یابیم که انسان دارای خلقتی مستقل است، و فرضیه تکامل و تحول انواع از دیدگاه قرآن بر خلقت انسان قابل تطبیق نمی‌باشد. آیات قرآن، مقام عبودیت و بندگی خدا و قرب الی‌الله را در پرتو عمل صالح، هدف و غایت آفرینش معرفی کرده، و منصب خلافت و جانشینی از جانب خدا بر روی زمین، آگاهی از مخازن جهان آفرینش، مسجود ملائک واقع شدن، معلم فرشتگان بودن و تعلیم اسماء الهی به آنان را از مهم‌ترین مقاماتی می‌شمارد که به انسان اختصاص یافته است. شیطان نیز که به‌دلیل کفر باطنی، احساس برتری بر انسان و عدم درک مقام و جایگاه انسان در نظام آفرینش، از پذیرش سجده بر او امتناع کرد، از بارگاه الهی رانده شد.

 

22. آفرینش انسان در قرآن

مؤلف: محمدعوض اعتمادی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علوی مهر .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: معین دقیق ..................................... تعداد صفحه: 161

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: بهمن 1384

واژگان کلیدی: انسان، آفرینش، خلافت، طبیعت، تکامل، قرآن.


چکیده:

موضوع انسان‌شناسی، به‌دلیل ارتباط مستقیم آن با سرنوشت افراد و جوامع بشری از اهمیت بسیاری برخوردار است، و در همین راستا، پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی مسأله آفرینش انسان در آیات قرآن کریم پرداخته است. شناخت انسان امری ممکن و ضروری است که خداوند نیز به تدبر و تفکر درباره آن دستور داده و تأکید فراوان نموده است. همچنین وسایل و ابزار این شناخت یعنی حواس ظاهری، عقل و قلب، را نیز در اختیار ما قرار داده است. آفرینش انسان و جهان بیهوده نبوده و دارای اهداف و اغراض خاصی است که قرآن کریم به آن اشاره می‌کند؛ آزمایش انسان، عبادت خدا، خلافت الهی در زمین، و رسیدن به رحمت الهی از اهداف خلقت انسان به‌شمار می‌رود. حضرت آدم به‌عنوان نخستین انسان، مستقیماَ از خاک آفریده شده و در سه مرحله: منشأ، صورت‌بندی، و دمیدن روح، تکمیل شده است. خداوند از زیادی گل آدم، حوا را آفرید تا مایه سکون و آرامش آدم باشد. سپس دستور داد تا آن دو در بهشت ساکن شوند و از نعمت‌هایش استفاده کنند. از آیات قرآن استفاده می‌شود که مکان آفرینش آدم، و بهشتی که در آن سکونت داشت در همین زمین بوده است نه بهشت موعود یا بهشت برزخی. قرآن کریم، آفرینش نسل آدم را از طریق تناسل و توالد می‌داند که دارای شش مرحله است، و در آخرین مرحله، خداوند روح خویش را در آن می‌دمد. بر اساس آموزه‌های قرآنی، روح موجود مجرد، شفاف، نوری و از مخلوقات خداوند است که دارای بقا، جاودانگی و اصالت می‌باشد. همچنین، حقیقت وجود انسان را نیز روح او تشکیل می‌دهد. قرآن برای انسان ویژگی‌هایی ذکر می‌کند، از جمله این‌که سرشت دوگانه دارد؛ دارای فطرتی است که اصیل‌ترین نیاز آن خداگرایی است؛ دارای کرامت است؛ خلیفه خدا در زمین است و بار امانت الهی را به‌دوش می‌کشد.

 

23. آفرینش انسان در قرآن

مؤلف: محمدعلی رجایی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید ضیاءالدین علیانسب .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ـ ..................................... تعداد صفحه: 158

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: دی 1381

واژگان کلیدی: آفرینش، انسان، قرآن، ثبات گرایی، تکامل انواع، داروین.


چکیده:

در تمام کتب آسمانی به مسأله آفرینش انسان اشاره شده، و موضوع تربیت و هدایت انسان از طریق ارسال پیامبران الهی، همواره مورد توجه ادیان آسمانی بوده است. در قرآن کریم، موضوع آفرینش جهان، قبل از آفرینش انسان مطرح شده است. خداوند جهان را در شش روز آفرید و سپس به آفرینش آسمان اقدام نمود؛ پس از آن زمین را بنا نهاد و در آن امکانات ویژه‌ای ایجاد کرد تا مقدمه‌ای برای آفرینش انسان بر روی زمین باشد. موضوع آفرینش انسان، در جهان علم نیز به‌شدت مورد توجه بوده و نظریات زیادی درباره آن پدید آمده، که همه آن‌ها در دو دیدگاه کلی ثبات‌گرایی و تکامل انواع خلاصه می‌گردد. بر اساس نظریه ثبات‌گرایی، تمام انسان‌ها از نسل آدم و حوا، و به‌صورت کامل متولد شده، و تا آخر نیز به‌همین حالت و بدون تغییر باقی می‌مانند. اما بر اساس نظریه تکامل انواع که از سوی داروین ارایه شده، آفرینش تمام موجودات از نقطه‌ای آغازین صورت گرفته، و به‌مرور زمان روند تکامل را طی می‌کند. نظریه‌های یاد شده، هر کدام طرفدارانی داشته و آثار متعددی در قبول یا رد آن‌ها نوشته شده است. به نظر می‌رسد که نظریه اول به مبانی موجود در آموزه‌های دینی نزدیک‌تر است. در قرآن کریم، آیات زیادی وجود دارد که شروع آفرینش انسان را بر اساس نظریه ثبات‌گرایی مطرح نموده است، و این موضوع با دلایل عقلی، نقلی و علمی قابل اثبات می‌باشد. از نظر قرآن، انسان موجودی است که تمام موجودات دیگر برای خدمت به او آفریده شده، اما هدف از آفرینش خود انسان، عبادت خداوند است. انسان موجودی است که از یک‌سو می‌تواند خود را به فضایل اخلاقی آراسته، و به مقام خلافت الهی نایل شود. اما از سوی دیگر، قرآن او را موجودی ناسپاس، جهول، عجول و بخیل نامیده است، که در رذایل اخلاقی چنان پیش می‌رود که از چهارپایان نیز پست‌تر می‌شود.

 

24. امام حسین در تفاسیر شیعه و اهل سنت

مؤلف: حسن ایسد ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمد اسعدی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی‌محمد یزدی ..................................... تعداد صفحه: 129

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: تیر 1387

واژگان کلیدی: امام حسین، تفاسیر، شیعه، اهل سنت، قیام.


چکیده:

امام حسین در میان تمام مسلمانان، اعم از شیعه و اهل سنت، جایگاهی والا و مقامی بلندمرتبه دارد؛ و تحقیق حاضر، به بررسی و تبیین ابعاد مختلف شخصیت آن حضرت از دیدگاه تفاسیر اهل سنت و شیعه پرداخته است. به دلیل آن‌که امام حسین و سایر اهل بیت، به پیامبر گرامی اسلام منتسب هستند، مودت و محبت آنان به‌عنوان اجر رسالت پیامبر خدا محسوب می‌شود، و این مسأله‌ای است که مفسران فریقین ذیل آیه مودت، با تفصیل آن را بیان کرده‌اند. مسأله علم امام، آگاهی امام به علم غیب، ضرورت علم امام، عصمت امام حسین، مقام رضای ایشان به‌عنوان نفس مطمئنه، بخشش امام به خلق خدا، تواضع آن حضرت، صبر ایشان، عبادت و جایگاه والای بهشتی آن حضرت، از مسایلی است که در کتب تفسیری مورد بحث و توجه علمای شیعه و اهل سنت قرار گرفته است. از دیدگاه تفاسیر علمای شیعه و اهل سنت، امام حسین وارث پیامبر اسلام، و شجره طیبه اوست، که دارای صفات عظیم و ملکوتی بوده، و وارث علم انبیا، و عالم به تمام کتاب خدا می‌باشد. همچنین در مورد عبادات آن حضرت نقل شده است که او اکثر شبها را تا به صبح مشغول عبادت بود، و با این وجود لحظه‌ای از هدایت مردم غافل نمی‌شد. برخی از مفسران اهل سنت، مانند فخر رازی، به عصمت ایشان معترف بوده و آن حضرت را جزء «اولوا الامر» دانسته است. قیام امام حسین علیه بنی‌امیه، که برای اصلاح امت و احیای سنت پیامبر بود، مورد توجه مفسرا ن قرار گرفته، و اکثر مفسران قیام امام را مصداقی از عزت‌طلبی و ذلت‌ستیزی دانسته، و زنده نگه‌داشتن حرکت او را لازم شمرده‌اند. این قیام با بسیاری از آیات امر به معروف و نهی از منکر و نیز آیات جهادی مقایسه شده، و در مقابل آن، یزید از سوی مفسران اهل سنت به‌عنوان مظهر منکرات معرفی شده است.

 

25. امام مهدی در تأویل آیات و نصوص روایات از دیدگاه منابع اهل سنت

مؤلف: عبدالمؤمن حکیمی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی رحمانی‌فرد سبزواری .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ـ ..................................... تعداد صفحه: 111

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: بهمن 1380

واژگان کلیدی: امام مهدی، تأویل، قرآن، روایات، منابع اهل سنت، ظهور.


چکیده:

اعتقاد به مصلح آخرالزمان و قیام وی، امری مسلم و پذیرفته شده نزد تمام مذاهب اسلامی است، هرچند در برخی ویژگی‌ها و خصوصیات ذکر شده برای شخص مصلح، اختلاف نظر وجود دارد. در این راستا، پژوهش حاضر به بررسی مسأله امام مهدی در تأویل آیات قرآن و نصوص روایات، از دیدگاه منابع اهل سنت پردخته است. اعتقاد به مهدویت دارای آثار فردی و اجتماعی متعددی است که انتظار، لزوم صالح بودن منتظران، فراهم نمودن زمینه‌های ظهور، امتحان منتظران و لزوم تبیعت از ولایت فقیه، از جمله این آثار است. شناخت امام زمان و متعهد شدن به اطاعت از وی امری است که اختصاص به طایفه خاصی از مسلمانان ندارد، و عقیده به مهدویت نیز یک اعتقاد عمومی و اسلامی است. بررسی کتب تفسیری اهل سنت نشان از توجه آنان به ویژگی‌های خاص حضرت مهدی و مسأله مهدویت دارد، که در قرآن با اصطلاحاتی مانند خلافت الهی، غلبه نهایی اسلام بر ادیان دیگر، غلبه قطعی صالحان، ظهور دولت کریمه و نویدهای قرآن درباره ظهور قطعی وی یاد شده است. همچنین در اخبار مذکور در جوامع روایی اهل سنت با بشارت‌های نبوی درباره حضرت مهدی روبرو می‌شویم. بزرگان اهل سنت بر تواتر این اخبار، تصریح نموده، و در مقام بیان ویژگی‌هایی آن حضرت به مواردی همچون انتساب به خاندان پیامبر و این‌که جزء اولاد فاطمه، و از فرزندان امام حسین است اشاره کرده‌اند. برخی نیز او را از فرزندان امام حسن مجتبی دانسته‌اند. همچنین اهل سنت به عدد ائمه اثنی‌عشر و قریشی بودن آن‌ها بر اساس نص پیامبر اعتراف کرده‌اند؛ هرچند برخی سعی نموده‌اند مصادیقی غیر از ائمه شیعه را بر آن حمل نمایند. علمای بزرگ اهل سنت با قاطعیت معتقدند که حضرت مهدی متولد شده و فرزند امام حسن عسکری است. نزول عیسی، و اقتدای او به مهدی موعود از دیگر اعتقادات اهل سنت است.

 

26. امام مهدی در روایات تفسیری اهل سنت، و مقایسه آن با دیدگاه شیعه

مؤلف: شاه‌گل‌ حسین سجادی ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: فتح‌الله نجارزاگان .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی اصغر رضوانی ..................................... تعداد صفحه: 204

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: تیر 1382

واژگان کلیدی: امام مهدی، تفسیر، حدیث، اهل سنت، شیعه، قرآن.


چکیده:

قرآن مجید کتاب آسمانی مسلمانان، در طول 23 سال بر پیامبر اسلام نازل گشت. در این کتاب آسمانی، اسم حضرت مهدی صریحا ذکر نگردیده است؛ اما آیات فراوانی وجود دارد که به‌ وجود آن حضرت اشاره نموده و ظهور موعود را به‌صورت غیرمستقیم بیان کرده است. پیامبر اسلام نیز این آیات را برای اصحاب تفسیر و تبیین نموده، و مسأله مهدویت را به خوبی ترسیم کرده است. در این نوشتار آیاتی که در مورد حضرت مهدی است، همراه با اقوال مفسرین اهل سنت و شیعه به صورت مقارن مورد بررسی قرار گرفته است. مهدی موعود آخرین حلقه واسط انبیاء است که براساس وعده قرآن کریم، حکومت عدل جهانی را برقرار می‌نماید، و از پیامبر احادیث متواتری در این باره نقل شده است. این احادیث مورد قبول علمای اهل سنت می‌باشد و بیش از چهل تن از علمای اهل سنت با استناد به احادیث وارده در تفسیر آیات مرتبط با حضرت مهدی، ظهور آن حضرت را ثابت می‌کنند، و زندگی ایشان را با اصحاب کهف، حضرت عیسی و دیگر اولیای الهی مورد مقایسه قرار داده‌اند. البته تفاوت‌هایی در تفسیر، تأویل، و تطبیق آیات قرآن و احادیث در مورد حضرت مهدی، میان دیدگاه شیعه و اهل سنت وجود دارد، که با بررسی نظرات مفسرین سعی شده است تا وجوه اشتراک به‌دست آید، و سپس این نظرات با روایاتی از پیامبر اسلام مورد مقایسه قرار گرفته است. درباره امام مهدی کتب زیادی توسط علمای اهل سنت و شیعه تألیف گردیده است که در بخش پایانی این تحقیق و با هدف کتاب‌شناسی، علاوه بر کتب شیعیان، بیش از شصت کتاب از علمای اهل سنت نیز مورد بررسی قرار گرفته است.

 

27. امامت در قرآن

مؤلف: سید محمد موسوی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: غلام‌حسین اعرابی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی اوسط باقری ..................................... تعداد صفحه: 186

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: شهریور 1384

واژگان کلیدی: امامت، قرآن، شیعه، روایات، پیامبر اسلام، علی، اهل سنت.


چکیده:

واژه‌ امام در آیات قرآن کریم، در ‌معانی مختلفی از قبیل کتاب، اشخاص، امام هدایت و گمراهی، لوح محفوظ و طریق، به‌کار رفته است. امامت در لغت به‌معنای رهبری و پیشوایی می‌باشد خواه بر صراط مستقیم باشد و خواه بر صراط گمراهی. در مکتب تشیع، امامت منصبی الهی است که بعد از نبوت، تمام شئون آن را به‌جز دریافت وحی شامل می‌شود؛ اما اهل سنت امام را تنها برخوردار از یک مقام اجتماعی مانند بقیه‌ حاکمان و زمامداران عادی جامعه می‌دانند. شیعه بر اساس جایگاهی که برای امام تعریف کرده است، شرایط خاصی مانند عصمت، انتصاب از جانب خدا، اعلمیت و شجاعت را نیز برای او لازم می‌داند. ولی اهل سنت این شرایط را برای امام لازم نمی‌دانند. شیعیان با استناد به آیه شریفه اولی‌الامر، که به امامت عامه اشاره دارد، معتقدند که مصادیق اولی‌الامر، همان امامان معصوم هستند و مراد از این آیه را نیز رهبری مسلمانان پس از رسول خدا می‌دانند. دیدگاه مفسران شیعه آن است که مراد از آیه‌ انذار و آیه هدایت نیز امام‌ علی و سایر ائمه می‌باشند. در مورد آیه تبلیغ، که به امامت و ولایت خاصه نظر دارد، شیعه و اهل سنت اتفاق نظر دارند که مصداق آن، علی است. حادثه غدیر خم، اعلان عمومی پیامبر اکرم، اتمام نعمت و اکمال دین که در گرو اعلان این امر خطیر بوده است، همگی ناظر بر مسأله امامت و جانشینی پیامبر می‌باشد. همچنین آیه‌ ذوی‌القربی، که مزد رسالت پیامبر گرامی اسلام را محبت به خاندان آن حضرت بیان می‌کند نیز در مورد اهل بیت نازل شده‌ است. از سوی دیگر، روایات فراوانی بر این نکته دلالت دارد که مصداق بارز آیه صادقین نیز اهل بیت و ائمه معصوم می‌باشند. سوره‌ انسان و آیه مباهله نیز در شأن و فضیلت اهل بیت، و خصوصاً امام علی نازل شده است.

 

28. امامت در قرآن از نظر فریقین

مؤلف: فداحسین مقدسی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید ضیاء‌الدین علیا‌نسب .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ـ ..................................... تعداد صفحه: 265

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: اسفند 1380

واژگان کلیدی: امامت، ولایت، اهل بیت، شیعه، اهل سنت، قرآن، فریقین.


چکیده:

امامت در اصطلاح کلامی به جانشینی پیامبر اسلام اطلاق می‌گردد. کلمه امام در قرآن به معانی امام حق یا باطل، کتاب و راه آمده است. از دیدگاه شیعه، امامت عبارت است از ریاست همگانی و فراگیر بر جامعه‌ ‌اسلامی در همه امور دینی و دنیوی؛ و امام شخصی است که از طرف خدا و پیامبر اسلام برای جانشینی منصوب شده و دارای صفاتی از قبیل عصمت، شجاعت و علم الهی می‌باشد. اما در مقابل، اهل سنت معتقدند که امام همان شرایطی را دارد که هر حاکمی در جامعه‌ خود دارد، و ممکن است بر اساس وصیت خلیفه‌ پیشین، انتخاب شورا، رأی مردم یا غلبه نظامی به این مقام برسد. در قرآن کریم امامت اصطلاح ویژه‌ای است، که بر اساس آن، امام از مقامی بالاتر از نبوت برخوردار است؛ این مقام خاص با عصمت و علم خدادادی همراه است. در این راستا، شیعه معتقد است که ائمه اطهار، همه مقامات پیامبر اسلام به غیر از وحی و نبوت را دارا هستند. عصمت و علم نیز دو مقام تکوینی است که قابل جعل تشریعی نمی‌باشد. از این رو، حضرت ابراهیم در واپسین سال‌های نبوت خویش به مقام امامت نائل گردید. امامت در فرهنگ قرآنی، مصداق تام عهد‌الله است که هر کسی شایستگی آن را ندارد، بلکه باید ویژگی‌های ممتازی داشته باشد. امامت دارای شؤون مختلفی می‌باشد که از جمله می‌توان به مرجعیت دینی، زعامت و رهبری، و ولایت در امور تکوینی اشاره کرد، و زمین هیچ‌گاه از وجود چنین صاحب ولایتی خالی نیست. جمهور اهل سنت معتقدند که امامت از فروع دین بوده، و بقاء و دوام دین ارتباطی به وجود امام ندارد؛ بلکه نظام امور امت وابسته به اوست. شیعه برای الهی‌بودن انتصاب و انتخاب امام، به آیاتی از قرآن استدلال می‌کند. در این راستا، علمای فریقین آیات تطهیر، مودت، ولایت، اولی الأمر، تبلیغ و یأس کفار را در شأن اهل ‌بیت دانسته‌اند.

 

29. امانت از دیدگاه قرآن

مؤلف: سید حسین حسینی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید جعفر صادقی فدکی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: سید محمد شفیعی دارابی ..................................... تعداد صفحه: 105

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: خرداد 1386

واژگان کلیدی: امانت، قرآن، خیانت، امانت مادی، امانت معنوی، جامعه، ایمان.


چکیده:

امانت به‌معنای سکون، آرامش و امنیت بوده، و از نظر لغوی در نقطه مقابل ترس قرار دارد. در اصطلاح فقهی نیز امانت به‌معنای حفظ و نگهداری، و عدم‌تصرّف در مال غیر بوده، و در اصطلاح عرفان به‌معنای اطاعت از حقّ و حقیقت است. ارکان امانت را امانت‌گذار، امانت‌پذیر و مال یا شیء دیگری که به کسی می‌سپارند، تشکیل می‌دهد. آن‌چه به امانت نهاده می‌شود، گاهی از قبیل اموال مردم یا غنایم جنگی، جزء مادیات است؛ و گاهی نظیر قرآن، احکام،عبادات الهی و اسرار مردم جزء امور معنوی‌ است. پس امانت آن‌گونه که افراد جامعه فکر می‌کنند، محصور در امور مادی نیست. بر اساس آیات قرآن و روایات کثیری که در این باب آمده نیز امانت تنها در امور مادی منحصر نمی‌شود؛ بلکه امور معنوی و غیرمادی را هم شامل می‌شود، که در قرآن کریم به این موضوع زیاد اشاره شده است. در این زمینه می‌توان به موضوع سپردن مسئولیت‌ها به افراد امین از سوی خداوند و انسان‌ها، و نهی از سپردن امانت به افراد غیرامین، و همچنین عدم پذیرش امانت الهی از سوی آسمان و زمین، اشاره کرد. از نشانه‌های اهمیت امانت در آموزه‌های دینی آن است که قرآن کریم، امانت‌داری را معیار و ملاک ایمان افراد معرفی کرده است. رضایت الهی، افزایش رزق، اعتماد عمومی مردم، رستگاری دنیوی و اخروی، و چرخش بهینه رفتارهای اجتماعی، از آثار و پیامد‌های اثربخش امانت‌داری است. همچنین امانت‌داری می‌تواند موجب نزدیکی و مأنوس بودن افراد جامعه با یکدیگر، و استواری زندگی بر پایه صلح و آرامش و امنیت می‌باشد. امّا جامعه‌ای که در آن خیانت صورت گیرد، بی‌اعتمادی ودوری از یکدیگر را به‌دنبال داشته، و مورد غضب الهی قرار گرفته، و گرفتار عذاب‌های دنیوی و اخروی می‌شود. در مجموع می‌توان گفت که امانت‌داری از نشانه‌های ایمان، و از ویژگی‌های افراد مؤمن بوده، و اسلام انسان‌ها را نسبت به آن توصیه کرده است.

 

30. امدادهای الهی و تبیین آن در قرآن و روایات

مؤلف: سید قاسم هاشمی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی ‌احمد ناصح .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: مهدی رستم‌نژاد ..................................... تعداد صفحه: 243

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: اسفند 1385

واژگان کلیدی: امداد الهی، تحولات اجتماعی، روح القدس، پیامبر، الهام.


چکیده:

ضعف انسان و تهدید او از سوی انواع خطرات از یک‌طرف، و تفکر الهی که جهان را دارای پشتوانه قدرتمند الطاف الهی می‌داند از طرف دیگر، ضرورت امدادهای غیبی بر اساس حکمت الهی را به‌عنوان حقی برای مؤمنان ثابت می‌کند. این امدادها که به دو قسم مستقیم و با واسطه تقسیم می‌شوند می‌تواند فراگیر و برای تمام انسان‌ها بوده، یا فقط مختص به مؤمنان باشد. صبر، اعتماد به خدا، محبت به پیامبر و اهل ‌بیت، مجاهدت و طلب مغفرت از جمله شرایطی است که امدادهای غیبی را از مسیرهای مختلف آن مثل الهام و اشراق، فرشتگان، ایجاد اطمینان در قلب، ایجاد وحشت در دل کافران، خواب آرام‌بخش، باران و باد و طوفان به انسان می‌رساند. این امدادها امید و نشاط در حرکت، ارتقای درجه ایمان، نجات در عرصه‌های پرخطر و سخت، و افزایش سپاس‌گزاری مؤمنان را به‌همراه دارد. البته امدادهای الهی در تحولات اجتماعی هم جاری است مانند وعده نصرت به رهبران الهی در سازندگی و هدایت جامعه، بهره‌مندی آن‌ها در آخرت، یاری آن‌ها در قالب عذاب و نزول بلا بر دشمنان و نفوذ در قلب مؤمنان، استدلال بر علیه باطل، امداد در تشکیل حکومت نبوی و وعده پیروزی و مددهای قرآن به شکل جهان‌شمول. و اما درباره امدادهای غیبی عصر ظهور به مواردی از قبیل حمایت روح‌القدس و فرشتگان، تکامل اندیشه‌ها و آشکار‌کردن گنج‌های زمین اشاره شده است، که دست‌آوردهایی چون عدالت، وحدت و اجرای قوانین الهی را به ارمغان می‌آورند. البته برای دست‌یابی به ‌این امدادها باید موانعی چون نفاق، ظلم، عدم اطاعت از رهبران الهی، خودبرتربینی، معصیت، مادی‌گری، جهادگریزی، ترک امر به معروف و نهی از منکر، برگشت از دین و حق‌ستیزی را از میان برداشت.

 

31. امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن

مؤلف: سید عبدالواحد محسنی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی خراسانی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: جعفر کریمی ..................................... تعداد صفحه: 207

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: اردیبهشت 1385

واژگان کلیدی: امر به معروف، نهی از منکر، ولایت، برکت، اصلاح، قرآن.


چکیده:

امر به معروف و نهی از منکر از جمله واجباتی است که امنیت، عدالت و آبادانی جامعه در گرو عمل به آن است. قرآن و روایات هم با زبان تشویق و هم با زبان تهدید، و با بیان ولایت انسان‌ها بر یکدیگر، این دو واجب الهی را بر انسان‌ها تکلیف کرده‌اند. علاوه بر آموزه‌های دینی، اجماع علما و اندیشمندان، و همچنین عقل فطری بشر وجوب آن را اثبات می‌کند. شناخت معروف و منکر، احتمال تأثیر، اصرار بر گناه و عدم ترتب مفسده بر معروف و منکر از شرایطی است که باید هنگام امر به‌معروف و نهی از منکر در نظر گرفته شود. اظهار تنفر قلبی به هر شیوه ممکن، تذکر زبانی ملایم و گاه تهدیدآمیز، و در نهایت اقدامات عملی گوناگون، مراتبی است که باید در انجام این فریضه به آن توجه کرد. اما برای آن‌که این دو فریضه با موفقیت در جامعه اعمال شود لازم است که متولیان این مسأله، با تحمل و بردباری برخورد نمایند، و با اراده و ایمان به هدف، متعهدانه و مخلصانه و با عطوفت به این دو مهم بپردازند. شناخت مناسب و کافی از آموزه‌های اسلامی، و آگاهی از روحیات و خصوصیات فرهنگی و جغرافیایی مردم، و همچنین داشتن مهارت روان‌شناختی و جامعه‌شناختی از جمله عوامل موفقیت در این فریضه است. به‌علاوه، آمر به‌معروف و ناهی از منکر باید با اتخاذ شیوه‌های مناسب، و با ظرفیت‌سنجی و موقعیت‌سنجی، ضمن نهی از منکر، به ارائه رفتار جایگزین برای مخاطب اقدام کند و او را سرگردان رها نکند. اگر این امر در جامعه اتفاق بیفتد برکات اقتصادی و اجتماعی و حتی سیاسی آن، جامعه را فرا می‌گیرد و آن وقت شاهد سعادت‌مندی جامعه خواهیم بود. اما فساد در زمین و عذاب و نفرین الهی پیامد سکوت و رضایت در برابر اعمال خلاف است که حاصل ضعف ایمان، تعصب‌های بی‌جا، ترس از ضرر، و همچنین وجود دین‌داران بی‌دانش و دانشمندان بی‌دین می‌باشد.

 

32. آموزه‌های تربیتی سوره لقمان

مؤلف: محمدحسن فیاض ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمد جنتی‌فر .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: اصغر اخوی ..................................... تعداد صفحه: 143

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: بهمن 1383

واژگان کلیدی: تربیت، اخلاق، موعظه، عبرت آموزی، فضیلت، لقمان، قرآن.


چکیده:

تربیت صحیح، عاملی مؤثر در راه ایجاد جامعه‌ای پویا و پیش‌رفته می‌باشد، و به‌همین دلیل، قرآن کریم برای تمام دوره‌ها و ابعاد زندگی انسان برنامه تربیتی خاصی ارایه کرده است. وجه تسمیه سوره لقمان توسط پیامبر گرامی اسلام، اشتمال این سوره بر موارد متعددی از حکمت و اندرز می‌باشد، زیرا لقمان فردی بود که مجموعه‌ای از معارف، علم و اخلاق را از خداوند دریافت نمود و در قالب موعظه به فرزندش ارایه کرده است. از مهم‌ترین ابعاد تربیتی این سوره، تربیت اخلاقی و پرورش آن، در قالب تواضع، صبر و میانه‌روی در رفتار و کردار می‌باشد. از دیگر ابعاد تربیتی این سوره، تربیت دینی است که تدین را در مواردی از قبیل شناخت خداوند، و پرستش و اطاعت از دستورات الهی در افراد، ایجاد می‌کند. در این راستا، لقمان در اولین گام تربیتی فرزندش را به یگانه‌پرستی هدایت می‌کند. بعد سوم تربیتی این سوره، تربیت اجتماعی است که علاوه برتعیین نقش فرد در جامعه، مسئولیت‌های او در برابر دیگران را نیز مشخص می‌نماید، و متذکر می‌شود که اگر تربیت بر معیار الگوهای قرآنی نباشد، لهو و لعب جامعه را فرا می‌گیرد. پس خانواده که جزئی از اجتماع است نقش مهمی را در عرصه تربیتی ایفا می‌کند، زیرا سلامت فرهنگ جامعه به اصول تربیتی کودکان بستگی دارد. در بعد چهارم که تربیت عقلانی است انسان باید در سایه آموختن شیوه‌های تفکر و به‌کارگیری استعدادهایش، به هدف خویش نایل شود. عبادت، هدایت، تقوا، تعلیم حکمت و شکرگزاری از جمله اهداف متوسط این سوره است که در راه رسیدن به هدف نهایی، یعنی قرب الهی، انسان را یاری می‌کند. برای رسیدن به این اهداف روش‌هایی مانند تلقین به نفس، یادآوری نعمت‌ها، موعظه، آزمایش، صبر، تعلیم حکمت، معرفی الگو، محبت، انذار، تکریم و احترام، تبشیر، استفهام، سپاس‌گزاری و امر به معروف و نهی از منکر، مورد توجه قرار گرفته است.

 

33. انتظار فرج از منظر قرآن و حدیث

مؤلف: سید منتظر عباس رضوی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمدصابر جعفری .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: مجید حیدری نیک ..................................... تعداد صفحه: 161

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: 1386

واژگان کلیدی: انتظار فرج، امام مهدی، غیبت، ظهور، عبادت، قرآن، حدیث.


چکیده:

موعودگرایی و اعتقاد به ظهور منجی، باوری مشترک میان پیروان همه ادیان می‌باشد، و در آموزه‌های اسلامی نیز توجه ویژه‌ای به این مسأله شده است. انتظار حقیقی به‌معنای عزم جدی منتظران برای ساختن جامعه‌ای پویا، و قیام علیه مصادیق ظلم و طاغوت است. اما در طول تاریخ اسلام، کسانی بوده‌اند که برداشتی انحرافی و نادرست از مسأله انتظار داشته‌اند؛ باطل دانستن هر جنبشی قبل از ظهور مهدی، یکی از این برداشت‌های نادرست است، که پیامدهای مخربی از جمله رضایت نسبت به وضع موجود، پذیرش وابستگی، شکست‌پذیری، عقب‌ماندگی، ناتوانی حکومت‌ها، بی‌رغبتی به قیام، فراگیری ظلم و ستم، قبول ذلت، بی‌مسؤولیتی و تعطیلی احکام را در پی دارد؛ اما انتظار صحیح می‌تواند مبارزه با اهل باطل، حضور فعال در جامعه، عدالت‌خواهی، اهتمام به امور مسلمین، قیام و حرکت، و آگاهی از نقش سنت‌های الهی و دین در جامعه را به ارمغان ‌آورد. انتظار در بعد اعتقادی، از شرایط و آداب خاصی برخوردار است که عبارت است از: معرفت و توجه به منتظر، تجدید پیمان، دعا و توسل، ایمان و عمل صالح، ولایت و برائت، حفظ وحدت، اخلاق حسنه، مقابله با شبهه‌افکنی و مدعیان دروغین، رجوع به راویان احادیث، شناخت علایم و شرایط ظهور، صبر و مقاومت، بصیرت، تهذیب نفس، امید، حرکت و آمادگی، که در مجموع می‌تواند زمینه‌ساز ظهور باشد. انتظار در بعد اجتماعی نیز موجب شناخت جامعه و اصلاح نقاط ضعف آن، رنگ نپذیرفتن از محیط فاسد، مبارزه با ظلم، آمادگی اجتماعی، تدارک جنبش‌های اجتماعی، امیدواری جامعه، بسترسازی برای ظهور و ترویج فرهنگ انتظار می‌شود. پاداش منتظر واقعی حضور در خیمه امام قائم، شهادت در رکاب او، دفاع از حریم نبوی، سعادت‌مندی، کسب بالاترین فضیلت‌ها، و کسب فضیلت مجاهدان عصر ظهور می‌باشد. در این راستا، هر چه منتظر از مرتبه بالاتری از عقل و بصیرت و معرفت برخوردار باشد به درجه بالاتری از این پاداش دست خواهد یافت.

 

34. انحراف جنسی از دیدگاه قرآن و روایات

مؤلف: محمدقدیر دانش ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: سید حسین شرف‌الدین .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی زینتی ..................................... تعداد صفحه: 199

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: آذر 1384

واژگان کلیدی: انحراف، انحراف جنسی، غریزه، انسان، قرآن، ازدواج.


چکیده:

پژوهش حاضر تلاش کرده تا عوامل پیدایش و گسترش انحراف جنسی را از دیدگاه متون دینی مورد بررسی قرار دهد. نیاز جنسی یکی از نیازهای مهم انسان است، که متأثر از هورمون‌های جنسی، مکانیزم‌های عصبی و محرک‌های بیرونی بوده، و به‌خاطر عللی همانند ضروری بودن برای بقای فرد، تأثیرپذیری از محرک‌های بیرونی، برخورداری از بعد اجتماعی، و شکوفایی در زمان بلوغ، متمایز از دیگر نیازهای انسانی دانسته شده است. اجتماعی بودن نیاز جنسی، تأثیرپذیری از عوامل فرهنگی، آزادی و خلاقیت انسان، نامحدود بودن خواسته‌های انسانی، وجود تمایلات غیرضروری و عدم امکان ارضای کامل نیاز انسان، وجه تمایز نیاز جنسی انسان از حیوانات می‌باشد. متون دینی با بیان حکمت غریزه جنسی و تمایز جنسی زن و مرد، نظام اخلاق جنسی ویژه‌ای را ترسیم کرده است. مقدس شمردن ازدواج، آزادی در انتخاب همسر، جواز چندهمسری برای مرد، و ازدواج موقت برخی از اصول این نظام می‌باشد. آموزه‌های اسلامی با بیان ضرورت حفظ حریم‌ها، رعایت پوشش اسلامی، منع از آرایش در محیط عمومی، منع از اختلاط زن و مرد، لزوم استیذان زن برای خروج از منزل، و تأکید بر غیرتمندی مرد، و همچنین بیان وظایف متقابل همسران مانند تمکین، عدم جواز ترک آمیزش، حفظ آراستگی و رعایت ضوابط آمیزش، قواعد نظام جنسی را بیان داشته است. اصلی‌ترین ملاک‌های انحراف جنسی، فطرت، مصالح اجتماعی، و ملاک‌های موقعیتی و زمانی می‌باشد. هم‌جنس‌گرایی، خودارضایی و پوشیدن لباس غیر هم‌جنس از انحرافاتی است که با فطرت انسانی ناسازگار است. انحرافاتی چون زنا، تماس بدنی با نامحرم، چشم‌چرانی و گوش‌دادن به صدای نامحرم خلاف مصلحت اجتماعی است. همچنین آمیزش با زن در ایام عادت، روزه و قبل از بلوغ جزء انحرافات موقعیتی و زمانی می‌باشد. در مورد عوامل انحراف نیز دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد که اسلام محرومیت‌های جنسی و اقتصادی، محرک‌های جنسی اختیاری و غیراختیاری و ناتوانی اراده انسان در برابر شهوت جنسی را از مهم‌ترین این عوامل ذکر می‌کند.

 

35. انسان کامل از منظر قرآن و روایات

مؤلف: سیدحسن شهاب موسوی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمدحسن قدردان قراملکی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدجعفر حسینیان ..................................... تعداد صفحه: 103

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................تاریخ دفاع: دی 1380

واژگان کلیدی: انسان، کمال، قرآن، روایت، فلاسفه، فطرت.


چکیده:

کمال انسان، مسأله اصلی این پژوهش است که با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات مورد بررسی قرار گرفته است. فلاسفه مغرب زمین هریک، بُعدی از وجود انسان را مورد توجه قرار داده‌اند؛ مثلا افلاطون به جایگاه حکمت و نقش آن در کمال انسان اشاره می‌کند، و سارتر از میان تمام ارزش‌ها تنها به آزادی‌خواهی انسان توجه می‌کند. فلاسفه اسلامی هم تا پیش از صدرالمتألهین، جوهر انسان را عقل می‌دانستند. با این وصف، روشن است که انسان مورد نظر فلاسفه را نمی‌توان انسان کامل دانست زیرا تنها قسمتی از کمال را داراست. از نظر اسلام، انسان کامل، انسانی است که همه ارزش‌ها در وجود او به کمال برسد؛ یعنی هم از نظر فکری و هم از نظر روحی تمام مراتب کمال را طی نماید. قرآن کریم، انسان را موجودی با خلقت خاص می‌داند که خداوند به خلق آن مباهات فرموده است. انسان موجودی است کمال‌پذیر، دارای کرامت ذاتی، و برخوردار از فطرت الهی که بار امانت الهی را بر دوش می‌کشد و خلیفه خدا بر زمین است. برخی نشانه‌ها مانند خضوع و خشوع، معاشرت نیکو با جاهلان، عبادت و تهجد، امید و توکل به خدا، انتخاب نیکو و پرهیز از تقلید کورکورانه، امامت متقین، خلافت الهی، اخلاص، وفای به عهد، معاونت بر نیکی، و جهاد و استقامت در راه خدا از ویژگی‌هایی است که در قرآن برای انسان کامل ذکر گردیده است. اما اگر انسان به پیروی از هوای نفس و حب دنیا روی آورد موقعیت کمال را از دست داده و به مراتب نازلی سقوط می‌کند. در روایات اهل‌بیت نیز ویژگی‌های برجسته‌ای همچون قرب به خدا، طهارت طبع، ظاهر نیکو، انصاف، گفتار حق، تواضع و ... برای انسان کامل ذکر شده است. بر اساس ویژگی‌هایی که در قرآن و روایات ذکر شده است می‌توان حضرت ابراهیم، پیامبر بزرگ اسلام و حضرت علی را از مصادیق اصلی انسان کامل دانست.

 

36. اهداف و آثار بعثت انبیاء از دیدگاه قرآن

مؤلف: محمدعلی عارفی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: اکبر میرسپاه .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: مصطفی کریمی ..................................... تعداد صفحه: 215

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: شهریور1384

واژگان کلیدی: قرآن، انبیاء، بعثت، انسان، آفرینش انسان، خدا.


چکیده:

قرآن کریم برای بعثت پیامبران الهی اهداف و آثار متعددی را برشمرده است، که می‌توان آن‌ها را به سه بخش کلی تقسیم کرد: دسته اول، اهداف بینشی است، که ناظر به بُعد معرفتی انسان بوده و به انسان، بینش صحیح و درست می‌بخشد. دعوت به توحید، دعوت به معاد، تعلیم کتاب و حکمت و آن‌چه مردم نمی‌دانند، و تذکر و یادآوری از مواردی است که در این زمینه می‌توان به آن اشاره کرد. دسته بعدی، اهداف گرایشی هستند که به بُعد گرایشی انسان ناظر بوده و تمایلات و گرایش‌های او را به سوی حق و حقیقت راهنمایی و هدایت می‌کند. اموری مانند درمان بیماری‌های روحی، موعظه و پند دادن، تزکیه، تقوی و توبه در این دسته جای می‌گیرد. دسته سوم، اهداف عملی و رفتاری است؛ دعوت به عبادت خداوند، برپایی قسط و عدل، امر به معروف و نهی از منکر، نمونه‌هایی از این دسته است. آثار بعثت انبیاء نیز از قرآن قابل استفاده است؛ این آثار گاهی آثار فکری است، که اندیشه و فکر انسان را تغییر داده و یک جهان‌بینی توحیدی برای انسان ایجاد می‌کند که در سایه آن، علاوه بر درک هدف آفرینش انسان، درک حیات دنیوی و اهمیت و جایگاه آن نسبت به حیات اخروی و جهان پس از مرگ نیز افاده می‌گردد. از سوی دیگر، در اثر دعوت پیامبران الهی، گرایش‌های فطری انسان، مانند گرایش به خداپرستی و حقیقت‌جویی، به فعلیت رسیده و شکوفا می‌شود، و به تعبیر دیگر، دعوت پیامبران دارای آثار گرایشی نیز می‌باشد. دسته دیگر، آثار عملی است که در نتیجه نبوت و رسالت انبیای الهی، نحوه رفتار انسان با خدا، خود، دیگران و جهان نظم یافته و تعدیل می‌شود. همچنین، انسان در پرتو این آگاهی، نسبت به مصایب، و همچنین وفور نعمت‌های الهی مقام و جایگاه خویش را شناخته، و در سختی‌ها و بلاها صابر، و در نعمت‌ها شاکر خواهد بود.

 

37. آیات امامت و ولایت در تفسیر المنار

مؤلف: محمد ساعدی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: علی‌اوسط باقری .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: غلامعلی عزیزی‌کیا ..................................... تعداد صفحه: 560

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: خرداد 1385

واژگان کلیدی: امامت، ولایت، قرآن، تفسیر المنار، امام علی، شیعه، عصمت.


چکیده:

آیات متعددی از قرآن کریم، به مسأله امامت و ولایت اشاره نموده و بیانگر مقام و فضایل امام علی و اهل بیت می‌باشد. مفسران و متکلمان شیعه از این آیات برای اثبات خلافت بلافصل علی و بیان ویژگی‌های امام استفاده کرده‌اند. در مقابل، برخی از مفسران اهل سنت، شبهاتی را در این زمینه مطرح کرده‌اند. پژوهش حاضر به بررسی شبهاتی که رشیدرضا در تفسیر المنار، ذیل آیات مذکور مطرح نموده، پرداخته است. امامت از نظر شیعه دارای جایگاه رفیعی بوده و از شئون مختلفی مانند عصمت، افضلیت و نص برخوردار است، و خلافت ظاهری تنها یکی از ابعاد مقام امامت است. اما از نگاه اهل سنت، امامت محدود به همان خلافت ظاهری و جانشینی پیامبر در امر حکومت است. بزرگان امامیه با استناد به آیه 124 بقره عصمت را برای امام ضروری می‌دانند، اما مفسر المنار این آیه را محدود به نبوت دانسته است که البته سیاق آیه و وجوه ادبی آن، نادرستی دیدگاه او را آشکار می‌سازد. با استفاده از آیه ولایت نیز شیعه ولایت را به‌معنای «اولویت در تصرف» می‌داند و این آیه را دلیل بر ولایت علی به‌شمار آورده است؛ اما نویسنده المنار، مراد از ولایت در این آیه را «نصرت و محبت» دانسته و مصداق مورد نظر شیعیان را نیز نمی‌پذیرد، که البته نادرستی نظر او با استناد به منابع عامه، کاملاً آشکار است. رشیدرضا منظور از «اولی الامر» را در آیه اطاعت نیز «جماعت اهل حل و عقد» دانسته، در حالی‌که قراین و شواهد داخلی و خارجی آیه، نشان می‌دهد که مراد از این آیه، امامان معصوم می‌باشند. همچنین درباره دسته دیگری از آیات مانند آیه تبلیغ، اکمال، لیله‌المبیت، مباهله، برائت، انفاق، صادقین، سقایه‌الحاج و محبت نیز گاه با بی‌توجهی به شأن نزول، و گاهی با طرح شبهات ضعیف، در دیدگاه شیعه تشکیک نموده، که در تمام این موارد دلایل محکمی بر رد ادعاهای او اقامه شده است.

 

38. آیه تطهیر و حدیث کسا در آئینه نگارش

مؤلف: ایاد کمالی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: فتح‌الله نجارزادگان .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ـ ..................................... تعداد صفحه: 141

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: تیر 1383

واژگان کلیدی: آیه تطهیر، حدیث کسا، عصمت، ولایت، اهل بیت، قرآن.


چکیده:

یکی از آیات قرآن کریم که سرشار از ذکر فضایل و مناقب اهل ‌بیت می‌باشد، آیه تطهیر است که برتری و شایستگی اهل ‌بیت و پاکی ایشان را بیان می‌کند. نصوص فراوانی در دست است که اصحاب کسا را تنها مصداق واقعی این آیه می‌داند. حجم این روایات به‌حدی است که عموم علمای فریقین در کتاب‌های خود آن را مطرح نموده و از کنار آن بی‌تفاوت نگذشته‌اند. البته برخی وابستگی‌های مذهبی و یا تطمیع و تهدید حاکمان روزگار، سبب شده است تا گاهی، این مناقب انکار شده و زنان پیامبر، از مصادیق آیه معرفی شوند. امروزه تدوین آثار جدید پژوهشی درباره آیه تطهیر و حدیث کسا، نیازمند مراجعه به کتاب‌هایی است که قبلاَ در این‌باره نوشته شده است، و لازمه چنین امری شناخت کامل این کتاب‌هاست. هدف این رساله نیز شناسایی و بررسی دقیق آثاری است که درباره آیه تطهیر و حدیث کسا تدوین شده است. برای حصول جامعیت در این تحقیق، کتاب‌شناسی‌های پیشین، گزارش‌های محققان و پایان‌نامه‌های دانشجویی، مجلات تخصصی، نرم‌افزارهای رایانه‌ای، فهرست کتابخانه‌ها و انواع دایره‌المعارف‌ و حتی نسخه‌های خطی، مورد بررسی قرار گرفته است. در این مجموعه، علاوه بر معرفی شناسنامه آثار، محتوای اجمالی آن‌ها نیز ارائه شده است. حاصل این پژوهش، شناسایی و معرفی 96 اثر مستقل به زبان‌های مختلف درباره آیه تطهیر، شأن نزول و تفسیر آن است. درباره حدیث کسا هم 44 کتاب از اهل سنت شناسایی شده است که این حدیث را ذکر کرده‌اند. اما 170 اثر نیز به‌صورت مستقل، بحث‌های سندی و دلالتی، نقل و شرح، ترجمه و نظم این حدیث را انجام داده‌اند. 9 پایان‌نامه و تعداد زیادی مقاله، از دیگر یافته‌های این پژوهش است که مجموعاَ توجه جدی و گسترده به این مسأله را نشان می‌دهد و حاکی از اهمیت آیه تطهیر و حدیث کسا در میان مسلمانان می‌باشد.

 

39. بدعت از دیدگاه قرآن و حدیث

مؤلف: غلام‌حیدر شریفی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: مصطفی محامی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: سید جعفر صادقی فدکی ..................................... تعداد صفحه: 144

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: فروردین 1386

واژگان کلیدی: بدعت، انحراف، آسیب شناسی دینی، تشریع، قرآن، حدیث.


چکیده:

پژوهش حاضر تلاش کرده است تا مسأله بدعت را با تکیه بر آیات قرآن و روایات مورد بررسی قرار دهد. بدعت از نظر امامیه به‌معنای نوآوری در اصل یا خصوصیات دین، بدون توجیه شرعی می‌باشد. از دیدگاه اهل سنت، هر چیزی که بعد از پیامبر اسلام در دین به‌وجود آمده بدعت نامیده می‌شود. بعضی از آنان بدعت را به انواع گوناگونی مانند پسندیده و ناپسند، عبادی و عادی، مکفره و غیرمکفره، حقیقی و اضافی، کلیه و جزئیه، اعتقادی و عملی، فعلیه و ترکیه، بسیطه و مرکبه، و نیز بر اساس احکام پنج‌گانه تقسیم کرده‌اند، که البته با توجه به روایاتی که تمام بدعت‌ها را حرام و مصداقی از ضلالت معرفی کرده، دیگر جایی برای این‌گونه تقسیمات باقی نمی‌ماند. دخل و تصرف در شریعت، و فقدان دلیل شرعی بر جواز عمل، از ارکان بدعت است. همچنین بازماندن از هدایت، محرومیت از رحمت الهی، کفر و شرک، بی‌ارزشی در دنیا، عذاب الهی هنگام مرگ و قیامت، گرفتاری و ذلت در برزخ، مسئولیت در برابر گمراهی دیگران، عدم پذیرش توبه، و محرومیت از هدایت و سعادت، از پیامدهای فردی بدعت دانسته شده است. به‌علاوه، بدعت در اجتماع هم باعث گمراهی جاهلان، انهدام دین الهی و دوگانگی می‌شود. با تقویت فکر و ترویج حقایق دینی، جهل‌زدایی، روشن‌گری و آینده‌نگری، فرمان‌برداری از خدا و رسول و پاک‌سازی سنت از اسرائیلیات، می‌توان از نفوذ بدعت جلوگیری نمود. همچنین می‌توان با پاسخ به شبهات، امر به معروف و نهی از منکر، برائت از بدعت‌گذار، و عدم مشارکت و معاشرت با آن‌ها، به مقابله با بدعت پرداخت. به‌دلیل عدم توجه به این مسأله، تاریخ شاهد پدیدار شدن بدعت‌های متعددی در حوزه دین بوده که از جمله می‌توان به تحریف تورات، اعتقاد به فرزند برای خدا، تثلیث و رهبانیت در یهودیت و مسیحیت اشاره کرد؛ در اسلام نیز تحریم متعه، ایجاد تثویب و نماز تراویح نوعی بدعت‌ محسوب می‌شود.

 

40. بدعت در قرآن و حدیث نزد فریقین

مؤلف: محمدجاوید نجمی ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: احمد مرادخانی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدحسن زمانی ..................................... تعداد صفحه: 199

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: مرداد 1383

واژگان کلیدی: بدعت، سنت، قرآن، حدیث، نوآوری، انحراف دینی، تشریع، محرمات.


چکیده:

بدعت در لغت به معنای کار نو و بی‌سابقه است، و در اصطلاح بدعت عبارت است از این‌که حکمی به دین افزوده و یا از آن کاسته شود، بدون این‌که مستندی از کتاب یا سنت داشته باشد. مراد از سنت هم قول، فعل و تقریر معصوم می‌باشد. این واژه اگرچه در قرآن مجید به‌کار نرفته، اما مشتقات آن در همان معنای لغوی استفاده شده است، و آیاتی از قرآن کریم نیز وجود دارد که در آن‌ها به معنای اصطلاحی بدعت اشاره شده است. آیاتی که مضامین جعل حکم، افتراء‌پردازی، اختلاف در دین، ایجاد عقیده بدون دلیل، و مسأله تحریف در دین را دربر دارند، از جمله این موارد است. در روایات نیز تقریباً همان معنای اصطلاحی بدعت لحاظ شده، و شدیداً مورد مذمت قرار گرفته است. مصادیق بدعت در عرصه‌های مختلف کلامی و اعتقادی، عبادی، اخلاق، معاملات و امور شخصی قابل تصور است. از عوامل پیدایش بدعت می‌توان به پیروی از غیر معصوم، جهالت مردم، تقلید کورکورانه، تکیه زدن نااهلان بر مسند فتوی، و پیروی از هوا و هوس اشاره کرد. اما اشکالات وهابیون در مورد عقاید شیعه از جمله در مورد شفاعت، توسل، برگزاری مراسم در موالید و وفیات، بزرگداشت مشاهد مشرفه و بوسیدن قبور اولیای الهی، همگی بی‌اساس بوده به‌هیچ وجه بدعت به‌شمار نمی‌رود. البته توجه به این نکته ضروری است که بدعت با اجتهاد پویا متفاوت است؛ زیرا اجتهاد به‌معنای کشف احکام اسلام از طریق ساز و کار مورد تأیید دین است، که خود شارع وضع کرده است. از نظر حکمی، بر اساس نظر فقهی تمامی علمای شیعه و اهل سنت، بدعت در دین حرام است. در مجموع می‌توان چنین نتیجه گرفت که هر نوآوری را نمی‌توان بدعت نامید، و مکتب شیعه از هرگونه بدعتی مبرا بوده و عقاید و آداب خاص این مذهب از مصادیق بدعت نمی‌باشد.

 

41. بررسی پدیده نفاق در قرآن

مؤلف: نادر احسانی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: حسین علوی‌مهر .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ـ ..................................... تعداد صفحه: 266

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: آبان 1382

واژگان کلیدی: نفاق، منافقان، فریب کاری، گمراهی، دشمنی، قرآن.


چکیده:

نفاق در اصطلاح به‌معنای اظهار ایمان در ظاهر و عدم پذیرش آن در باطن است. تفاوت نفاق با دروغ آن است که در نفاق میان ظاهر و باطن تفاوت وجود دارد، اما در کذب و دروغ میان گفتار و واقعیت تضاد وجود دارد. همچنین تفاوت نفاق با تقیه در آن است که نفاق کفر را با هدف افساد پنهان می‌کند، اما تقیه ایمان را برای حفظ جان و اصلاح امور مخفی می‌نماید. بیماری روح، آرزوی کسب قدرت، ترس از حاکم، طمع، نادانی، حقارت، اطلاع‌رسانی نادرست، خلف وعده، خیانت، ایمان ظاهری به خدا و معاد، و فریب‌کاری از معیارها و عواملی است که نفاق را ایجاد می‌نماید. از صفات منافقین نیز می‌توان به سرگردانی، فرصت‌طلبی، ترس دایمی، ظاهر فریبنده، سخنان جذاب و فصیح، تنگ‌نظری و ناشناس بودن، اشاره کرد، که با تشویق به منکر و بازداشتن از نیکی‌ها، فراموشی خدا و فسق فعالیت می‌کنند. منافقان در زمان رسول خدا، از ابزارها و شیوه‌هایی مانند حیله، اتخاذ موضعی متفاوت نسبت به سایر مسلمانان، تشکیل جلسات سری بر ضد پیامبر، تفرقه‌افکنی، تمسخر مقدسات، تبلیغات سوء و سرزنش مسلمانان استفاده می‌کردند. در عرصه فرهنگی و سیاسی منافقان به نشر اکاذیب میان سپاه اسلام، تهمت به افراد پاک‌دامن، تشکیک در شریعت، و ترور پیامبر اقدام می‌کردند. پس از پیامبر اسلام، آن‌ها از شیوه‌هایی چون تخلف از سپاه اسامه، انکار رحلت پیامبر، تلاش برای زدودن خاطره غدیرخم، ایجاد وحشت، جعل حدیث، ممنوعیت بیان و نگارش احادیث نبوی، ترویج برتری نژادی عرب، ترویج حکایات تورات و انجیل، و برجسته‌سازی شخصیت نااهلان استفاده می‌کردند. در عصر حاضر نیز رسانه‌های گروهی غربی نفاق را پشت پرده تبلیغات و با شعار حقوق‌ بشر، دموکراسی، آزادی و روشن‌فکری، مخفی کرده‌اند. برای رهایی از نفاق هماهنگی گفتار و عمل، حفظ وحدت مکتبی، امر به معروف و نهی از منکر، افشای ماهیت منافقان و برخورد قاطع با آنان، راه‌کارهایی مناسب و مورد تأیید متون دینی است.

 

42. بررسی پیامبران اولواالعزم در قرآن

مؤلف: محمد علی اباکراف ..................................................... رشته: اسلام‌شناسی

استاد راهنما: سید شمس‌الدین شهیدی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ـ ..................................... تعداد صفحه: 86

واحد آموزشی: مرکز علمی ایرانی ـ قرقیزستان............................ تاریخ دفاع: 1386

واژگان کلیدی: خداوند، پیامبران اولواالعزم، دین، مسیحیت، اسلام، قرآن، انسان.


چکیده:

خداوند پیامبران را برگزیده است تا احکام و آموزه‌های حیات‌بخش دین را به‌طور کامل و بدون کم و زیاد در اختیار سایر انسان‌ها قرار دهند، راه هدایت بشریت به‌سوی سعادت و کمال را به آن‌ها بیاموزند، و ولایت و رهبری جامعه انسانی را بر عهده بگیرند. این پژوهش با تکیه بر آیات قرآن کریم، به بررسی گروه خاصی از پیامبران الهی پرداخته است، که به دلیل برخورداری از ویژگی‌های خاص، اصطلاحاً «اولوا العزم» نامیده می‌شوند. مهم‌ترین مسئولیت این پیامبران در سه مرحله خلاصه می‌شود؛ ابتدا قوانین و احکام دینی را از راه وحی دریافت می‌کنند؛ سپس این برنامه‌ها و پیام‌های الهی دریافتی را به مردم ابلاغ می‌نمایند؛ و در مرحله سوم، علاوه بر عمل شخصی به این احکام و دستورهای دینی، مردم را نیز به عمل و انجام فرامین و احکام دین الهی دعوت می‌نمایند. بدیهی است که هدف و حکمت خداوند متعال از ارسال پیامبران اولواالعزم زمانی تأمین خواهد شد که در این سه مرحله معصوم از خطا و اشتباه باشند. بدین ترتیب، برخورداری انبیا از ویژگی عصمت موجب می‌گردد که واجبات را انجام داده و از محرمات و گناهان و کارهای زشت و ناشایست دوری کنند؛ زیرا آنان نمونه کامل دین هستند، و با عمل به احکام و دستورات دینی، مردم را نیز به کارهای نیک دعوت می‌نمایند. همچنین ویژگی عصمت در پیامبران، علاوه بر پیشگیری از ارتکاب گناه و خطا و اشتباه، موجب می‌گردد که آنان تحت تأثیر امیال و هواهای نفسانی هم قرار نگیرند؛ از سوی دیگر، علم و آگاهی پیامبران نیز به دلیل آن‌که از راه وحی به دست آمده، ریشه در علم بی‌پایان الهی دارد؛ بدین ترتیب آن‌ها به همه امور دینی واقف هستند و می‌توانند هدف الهی از بعثت را که ارشاد و هدایت مردم است، تأمین نمایند.

 

43. بررسی تطبیقی نظریات جمع قرآن

مؤلف: سید شیداحسین جعفری ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: علی معموری .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدحسن زمانی ..................................... تعداد صفحه: 170

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: اردیبهشت 1385

واژگان کلیدی: جمع قرآن، توحید مصاحف، تحریف، کتابت، وحی، تاریخ قرآن.


چکیده:

توانایی مردم بر نوشتن، وجود کاتبان وحی، و پدیده نگارش قرآن در زمان پیامبر گرامی اسلام، ‌همگی زمینه‌های تاریخی لازم برای جمع قرآن را فراهم می‌کنند. از سوی دیگر، حافظه قوی عرب در حفظ آیات قرآن، عاملی مهم در صیانت این کتاب آسمانی از تحریف بوده است. برای اصطلاح جمع قرآن معانی متفاوتی بیان شده است که از جمله می‌توان به نوشتن قرآن، به‌خاطر سپردن آیات در ذهن، نظم در قرآن، گردآوری تمام اجزاء قرآن در محل واحد، یکسان‌سازی مصاحف، و یکسان‌سازی قرائت‌های مختلف قرآن اشاره نمود؛ همین اختلاف در معنا، در اختلاف نظر دانشمندان نیز مؤثر بوده است. بررسی‌های صورت گرفته نشان می‌دهد که جمع قرآن سه مرحله را پشت سر گذاشته است؛ مرحله اول مربوط به زمان پیامبر اکرم است که جمع قرآن به دو روش نگهداری و ضبط قرآن در سینه‌ها، و کتابت قرآن انجام گرفته است. مرحله دوم جمع قرآن، در زمان ابوبکر و به‌دلیل کشته شدن تعداد زیادی از قار‌یان و حافظان قرآن در جنگ یمامه صورت گرفت. و مرحله سوم شامل یکسان‌سازی مصحف‌ها بود که در پی ایجاد اختلاف قرائات در زمان عثمان انجام شد. درباره اختلاف قرائات قرآن، می‌توان به عواملی مانند وجود مصاحف صحابه، ابتدایی بودن خط در میان اعراب، لهجه‌های مختلف موجود در جامعه عرب، و اجتهاد قاریان و حافظان قرآن اشاره کرد. اکثر علمای اهل سنت اولین جمع‌کننده قرآن بعد از پیامبر را علی و ابوبکر دانسته‌اند. اما در میان علمای امامیه سه دیدگاه متفاوت شامل جمع قرآن به‌صورت مدون در زمان پیامبر، جمع قرآن به‌صورت مدون بعد از رحلت آن حضرت، و گردآوری قرآن قبل و بعد از رحلت پیامبر اسلام می‌باشد.‌ مذاهب اسلامی اگرچه درباره جمع قرآن، اختلاف نظر دارند، اما این مسأله قطعی است که در دوره‌های جمع قرآن، هیچ‌گونه تحریفی در این کتاب آسمانی رخ نداده است.

 

44. بررسی تفسیر حسینی (ملا حسین کاشفی)

مؤلف: محمدرضا غیاثی دهمناری ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: حسین علوی‌مهر .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدعلی اسدی‌نسب ..................................... تعداد صفحه: 159

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: اسفند 1386

واژگان کلیدی: تفسیر قرآن، گرایش تفسیری، روش تفسیر، ملاحسین کاشفی، تفسیر عرفانی.


چکیده:

تفسیر مواهب بر خلاف شهرتش به تفسیر حسینی، از آثار مهم ملا حسین کاشفی واعظ می‌باشد. وی این تفسیر را به نام نظام‌الدین امیرعلی شیرنوائی تألیف نمود، که پس از فوت کاشفی به تفسیر حسینی شهرت یافت، و مورد اقبال علما قرار گرفت. فیض کاشانی به دستور شاه عباس ثانی به اصلاح آن، پرداخت و نام آن‌ را «تنویر ‌المواهب» گذاشت، و زواره‌ای آن را مطابق با مذاق اهل تشیع تغییر داد. کاشفی در تفسیرش به علوم مورد نیاز تفسیر و مفسر می‌پردازد و علوم لغت، نحو، صرف، معانی، بیان، بدیع، کلام، فقه و حدیث را در این خصوص لازم می‌شمارد. او در بیان علومی که خاص تفسیر است به مسایل و مباحثی از قبیل اسباب نزول، ترتیب و محل نزول آیه، نظم سوره‌ها و آ‌یات، غریب‌ القرآن، ناسخ و منسوخ، قصص و اخبار انبیا، مواعظ و نصایح، اخلاق، تأویل، حقایق و اشارات، و دلائل الاعجاز اشاره می‌کند. روش تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر با روایات و سنت، تفسیر عقلی و اعتباری از روش‌های مختلفی است که در تفسیر قرآن استفاده می‌شود؛ همچنین گرایش‌های متعدد مانند گرایش عرفانی، کلامی، فقهی و ادبی در تفسیر قرآن وجود دارد. در میان گرایش‌ها و روش‌های مذکور، تفسیر حسینی دارای روش ادبی و عرفانی می‌باشد، و با استدلال و شیوه علمی به تحلیل مسایل پرداخته است. اگرچه مذهب اعتقادی صاحب تفسیر حسینی مورد اختلاف دانشمندان است، ولی در مجموع می‌توان گفت که کاشفی مردی منصف بوده و همواره از حقیقت طرفداری می‌کرد؛ او نه مانند برخی منکر فضایل و مناقب علی و خاندان او بود، و نه همچون برخی دیگر غلو می‌نمود. از این رو، گروهی او را از اهل سنت دانسته، و جمعی دیگر وی را شیعه خوانده‌اند. او دارای تصنیفات زیادی در موضوعات مختلف از جمله تفسیر، حدیث، تاریخ و، شعر نیز می‌باشد.

 

45. بررسی آرای شرق‌شناسان پیرامون گزارشات تاریخی قرآن

مؤلف: غلامحسین ناطقی ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: محمدحسن زمانی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدعلی رضایی اصفهانی ..................................... تعداد صفحه: 254

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: اسفند 1384

واژگان کلیدی: قرآن، گزارش های تاریخی، شرق شناسان، اسلام، پیامبر اسلام، تاریخ.


چکیده:

قرآن که آشکارترین معجزه حضرت محمد، و مهم‌ترین منبع و مصدر تشریع اسلام است، هدف اصلی شرق‌شناسان در مطالعه و تحلیل مبانی اسلام بوده، و دائماَ اشکالاتی را درباره آن مطرح کرده‌اند. پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای، دیدگاه شرق‌شناسان را در خصوص گزارش‌های تاریخی قرآن مورد بررسی قرار داده است. گزارش‌های تاریخی قرآن کریم برای عبرت‌آموزی بشر و ارائه الگو، و نیز اثبات رسالت پیامبر اسلام، و همچنین تثبیت قلب آن حضرت، و تقویت روحی مؤمنان ارایه و بیان گردیده است. از مهم‌ترین خصوصیات این گزارش‌ها آن است که واقعیت‌گرا بوده، دارای گزینش هدف‌مند می‌باشد، و برای هر کسی به‌ اندازه توان و فهم او، قابل استفاده است. اما علاوه بر این موارد، می‌توان مهم‌ترین ویژگی گزارش‌های تاریخی قرآن را اعجاز آن دانست؛ زیرا آورنده آن، یک انسان امی و درس‌ناخوانده بوده، و محتوای آن نیز از خرافات، اختلاف و تناقض به‌دور بوده، و دارای متانت و عفت بیان است. شرق‌شناسان در برابر این ویژگی‌های والا، شبهاتی را مطرح کرده‌اند. اکثر آن‌ها تلاش کرده‌اند تا منابع و مصادر غیروحیانی برای گزارش‌های تاریخی قرآن بیابند، که در این زمینه به منابع یهودی و مسیحی، اعراب جاهلی، زرتشت و پارسیان اشاره شده است. بخش دیگری از شبهات مستشرقان درباره صحت گزارش‌های تاریخی قرآن است، که تلاش کرده‌اند تا تردیدهایی را در مواردی مانند حضرت ابراهیم‌، یعقوب، ذوالقرنین، مریم و مسیح، و هامان و سامری مطرح نمایند. اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که اموری همچون تعصب دینی شرق‌شناسان و ناآشنایی آنان با زبان عربی، پیش‌فرض‌ها و ذهنیت‌ها، انگیزه‌های سیاسی و استعماری، تکیه بر دلایل ضعیف و ناآگاهی از تاریخ و شرایط حاکم بر جامعه اسلامی، موجبات ابراز این گونه از نظرات خلاف واقع را از سوی شرق‌شناسان فراهم آورده است، و سبب گردیده تا آنان در شناخت معارف قرآنی راه خطا را در پیش بگیرند.

 

46. بررسی آیات نازله در شأن حضرت زهرا از دیدگاه فریقین

مؤلف: سید زاهد‌علی رضوی ..................................................... رشته: فقه و معارف اسلامی

استاد راهنما: محمدرضا جباری .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: علی خراسانی ..................................... تعداد صفحه: 200

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: فروردین 1385

واژگان کلیدی: فاطمه زهرا، آیات قرآن، روایات، شیعه، اهل سنت.


چکیده:

پژوهش حاضر با شیوه توصیفی و تحلیل محتوای متون، منابع و جوامع روایی و تفسیری فریقین را بررسی نموده، و کوشیده است تا دیدگاه شیعه و اهل سنت را در مورد آیاتی که در شأن فاطمه زهرا ناز ل شده، تبیین کند. در این راستا، این پژوهش آیاتی را مورد توجه قرار داده است که برخی از فضیلت‌های الهی را بیان نموده، و مصداق اتم و اکمل آن را در وجود فاطمه زهرا منحصر دانسته است. بر این اساس، در سوره کوثر، عظمت حضرت زهرا به‌صورت اختصاصی مورد توجّه قرار گرفته، و تمام علمای شیعه و اکثر علمای اهل سنّت بر این نظر اتّفاق دارند که شأن نزول این آیات در مورد فاطمه زهرا است. همچنین در بعضی از آیات مانند آیه 32 شوری و آیه مباهله، این بانوی الهی، مورد تکریم خداوند واقع شده، و مودّت و محبّت این شخصیت آسمانی به‌عنوان فریضه‌ای الهی، ازطرف خداوند متعال برای امّت اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است در آیه 57 سوره احزاب نیز هرگونه تعرض و بی‌احترامی به پیامبر، شدیداً از طرف خداوند نهی شده، و با استناد به فرمایش نبوی که اذیت فاطمه را اذیت خود و خدا می‌داند، می‌توان نتیجه گرفت که هرگونه آزار و اذیت فاطمه نیز حرام است. در آیه تطهیر به‌عنوان سند الهی عصمت فاطمه، خداوند هرگونه رذیلت اخلاقی را از ایشان نفی نموده، و بسیاری از علمای اهل سنّت در این نظر با شیعه هم‌عقیده هستند که این آیه در شأن اهل بیت نازل شده است، و فاطمه زهرا به‌عنوان مصداق بارز اهل بیت مورد ستایش باری تعالی قرار گرفته است. به‌علاوه، در روایات تفسیری، درک لیله‌القدر، درک شخصیت فاطمه شمرده شده، و از این بانو، به‌عنوان صراط مستقیم الهی نام برده شده، و گاهی به‌عنوان امانت الهی، و در بعضی روایات در کنار علی به‌عنوان دریای خروشان عصمت تعبیر شده است.

 

47. بررسی آیه صالح‌ المؤمنین از دیدگاه فریقین

مؤلف: قائم مهدی ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: احمد مرادخانی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدعلی رضایی اصفهانی ..................................... تعداد صفحه: 174

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: خرداد 1387

واژگان کلیدی: تفسیر، ولایت، امامت، اهل سنت، شیعه، قرآن، امام علی.


چکیده:

آیات آغازین سوره تحریم درباره ماجرای خاصی است که میان پیامبر اسلام و برخی از همسران آن حضرت رخ داده، و اشاره به آزردگی آن حضرت از همسران خود دارد. اما آن‌چه در این پژوهش مورد توجه خاص قرار گرفته، بررسی دیدگاه مفسران شیعه و اهل سنت، درباره اصطلاح «صالح المؤمنین» است، که در این سوره، و در ذیل بیان ماجرای مذکور از سوی خداوند مطرح شده است. مفسران فریقین، ذیل این آیات تصریح کرده‌اند که دو تن از زنان پیامبر گرامی اسلام، که به عقیده اهل سنت حفصه و عایشه بودند، بارها پیامبر را مورد آزار قرار داده، و از دستورات ایشان نافرمانی می‌کردند؛ آن‌ها در نهایت، رازی را که نباید فاش می‌کردند، بر‌ملا ساختند. این دو زن آن‌قدر بر‌ پیامبر فشار می‌آوردند، که آن حضرت مجبور به حرام کردن بعضی از حلال‌ها بر ‌خود شد. خداوند در این آیات، این دو زن را امر به توبه نموده و فرموده است که اگر بر ضد پیامبر یکدیگر را تحریک کنند، پس خداوند یاور اوست، و بعد از آن، جبرئیل و صالح مؤمنان و فرشتگان پشتیبان او هستند. اگر‌چه بعضی از تفاسیر اهل ‌سنت تلاش کرده‌اند که این مسأله را به‌گون‌ای با خلفا مرتبط سازند، ولی آن‌چه مفسران شیعه و بسیاری از اهل سنت بر آن اجماع دارند، این است که مراد از «صالح‌ المؤمنین» علی ‌بن ‌ابیطالب است. امام علی یکی از یاری‌کنندگان اصلی و مهم پیامبر بزرگ اسلام بوده است، که در مواضع متعددی، از جمله در لیله ‌المبیت، ذو‌العشیره و دامنه‌ کوه احد، جانانه از آن حضرت دفاع کرده و او را یاری رسانده است. نمونه‌ دیگر یاری رساندن به پیامبر اسلام، کمک ملائکه به ایشان در چهار غزوه حنین، احزاب، بدر و احد بوده است. در آیه مورد بحث کلمه‌ «مولا» نیز به‌همان معنای ولی و متولی حفظ و نصرت می‌باشد.

 

48. بررسی تطبیقی «آیات امهات المؤمنین»

مؤلف: طالب رضا هندی ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: محمد فاکر میبدی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: احمد مرادخانی ..................................... تعداد صفحه: 216

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: فروردین 1385

واژگان کلیدی: پیامبر اسلام، قرآن، همسران پیامبر، صحابه، تفسیرموضوعی.


چکیده:

در آیات قرآن کریم، دو رویکرد نسبت به زنان پیامبر اسلام مشاهده می‌شود، گاهی ستایش شده و زمانی مورد نکوهش قرار گرفته‌اند. پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای به بررسی این مسأله از دیدگاه فریقین پرداخته است. قرآن کریم، با صراحت همسران پیامبر اسلام را مادران مؤمنین نامیده است، و این احترام شامل تمام همسران آن حضرت می‌گردد اگرچه در زمان حیات ایشان از دنیا رفته باشند. قرآن همنشینی با پیامبر را سبب ارتقای مقام آن‌ها دانسته و احکام و ویژگی‌های خاصی برای آن‌ها قائل شده است؛ مثلاَ برای اعمال نیک آنان، پاداش مضاعف تعیین کرده است و ازدواج با ایشان را پس از پیامبر برای دیگران ممنوع کرده است. اما در برخی دیگر از آیات قرآن، بعضی از همسران پیامبر مورد نکوهش قرار گرفته‌اند؛ توقع بی‌جای آن‌ها، مسخره کردن و افشای راز، از مواردی است که توسط برخی از همسران پیامبر رخ داده و مورد نکوهش آیات قرآنی قرار گرفته است. این موضوع نشان می‌دهد که فضایل و امتیازات معنوی آن‌ها منوط به تقوا و اطاعت از خدا و رسول است، و در غیر این‌صورت، همسری پیامبر اثری برای آن‌ها ندارد. بررسی روایات فریقین و تاریخ صدر اسلام نیز نشان می‌دهد که برخی از همسران پیامبر مرتکب اعمالی بر خلاف شأن همسری پیامبر شده‌اند؛ بی‌ادبی نسبت به پیامبر، شهادت دروغین علیه حضرت فاطمه در محضر خلیفه، حسادت به مقام حضرت خدیجه، و نیرنگ علیه یکدیگر، از مواردی است که در تاریخ ثبت شده است. خصوصاَ مخالفت‌های حفصه و عایشه با امیرالمؤمنین، و آتش‌افروزی جنگ جمل توسط عایشه، نشان می‌دهد که همه همسران پیامبر را نمی‌توان عادل دانست. نتیجه این بررسی آن است که امهات المؤمنین، دو دسته هستند: بعضی از همسران پیامبر تا آخر در اطاعت خدا و رسول به‌سر برده و مصداق ستایش‌های قرآنی هستند؛ اما دسته دیگر از اطاعت خدا و رسول خارج شده و با اعمال ناشایست، خود را مصداق نکوهش‌های قرآن ساخته‌اند.

 

49. بررسی تطبیقی آیه ابتلاء

مؤلف: یوسف توره ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: محمدعلی رضایی اصفهانی .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: ناصر رفیعی ..................................... تعداد صفحه: 234

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی امام خمینی............................ تاریخ دفاع: مرداد 1386

واژگان کلیدی: آزمایش، امامت، ابراهیم، اهل بیت، قرآن، شیعه، اهل سنت.


چکیده:

آیه 124 سوره بقره که به موفقیت حضرت ابراهیم در امتحانات سخت الهی و رسیدن به مقام امامت آن حضرت اشاره دارد حاوی مسائل دقیق کلامی در حوزه امامت است. این آیه مورد توجه دانشمندان اسلامی قرار گرفته و دیدگاه‌های گوناگونی درباره مطالب آن ارائه شده است. پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای و با تکیه بر منابع تفسیری، کلامی و روایی به بررسی تطبیقی این آیه پرداخته است. از روایات فریقین که ذیل آیه ابتلاء نقل شده استفاده می‌شود که: رسول گرامی اسلام و علی مشمول دعای ابراهیم بوده‌اند؛ کسی که سابقه بت‌پرستی داشته باشد، صلاحیت امامت و وصایت را ندارد؛ مقام امامت برتر از نبوت بوده و باید با جعل خداوند صورت بگیرد. در مباحث تفسیری این آیه نیز، تعیین مراد از «امام» در آیه، تأثیر زیادی در تعیین مراد از ظلم و ظالم دارد. بر همین اساس، اکثر علمای اهل سنت، ظالم توبه‌کار را مستحق امامت می‌دانند اما تمام علمای شیعه چنین شخصی را از فیض امامت، محروم می‌دانند. از نظر علمای شیعه، در طول تاریخ بشریت، افراد اندکی به مقام امامت رسیده‌اند، درحالی‌که اهل سنت، تمام انبیاء را از مصادیق امام دانسته، و برخی از ایشان دایره امامت را بسیار گسترده‌تر از این گرفته‌اند. در این زمینه، دیدگاه شیعه مطابقت بیشتری با ظاهر آیه دارد و استدلال‌های عقلی آن‌ها نیز قوی‌تر است. به‌علاوه، پشتوانه روایی اهل بیت موجب شده است تا دیدگاه شیعه از انسجام بیشتری برخوردار باشد اما اهل سنت در این زمینه دچار تشتت آرا شده‌اند. این آیه علاوه بر پیامدهای اعتقادی، از بعد فقهی نیز وجوب نصب امام و حرمت نصب فاسق را افاده می‌کند. همچنین انتخاب بهترین‌ها برای مدیریت جامعه و لزوم توجه به نسل‌های آینده، از پیامدهای اجتماعی آیه است. از حیث تربیتی هم نقش ابتلا در پرورش نفس انسان، و نقش اجتناب از گناه در کمال انسانی را می‌توان از این آیه دریافت.

 

50. بررسی تطبیقی آیات و روایات تقیه از نظر فریقین

مؤلف: الله وسایا ملک ..................................................... رشته: علوم قرآن و حدیث

استاد راهنما: رضا کاردان .......................... زبان نگارش: فارسی

استاد مشاور: محمدرضا ضمیری ..................................... تعداد صفحه: 265

واحد آموزشی: مجتمع آموزش عالی فقه............................ تاریخ دفاع: شهریور 1385

واژگان کلیدی: تقیه، امام، مدارا، سیره، قرآن، حدیث، فریقین.


چکیده:

تقیه در اصطلاح به‌معنای مخفی کردن حق یا اظهار خلاف آن، به‌دلیل وجود مصلحت است. در روایات با تعابیری همچون سدّ محکم، پناهگاه، مدارا، حصین، مجامله و عبارت مخفی، از تقیه یاد شده است. تقیه به لحاظ ذات به خوفیه، مداراتیه و کتمانیه، و به لحاظ حکم تکلیفی به واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح تقسیم می‌شود. برخی از آیات قرآن مانند آیه مومن آل فرعون نیز مستقیماً بر مشروعیت تقیه دلالت کرده، و برخی دیگر مثل آیات اکراه، اضطرار و عسر و حرج، وحدت ملاک جواز تقیه را القا می‌کنند. روایاتی که بر مشروعیت تقیه دلالت دارند نیز بسیار زیاد است، و می‌توان گفت که این روایات به حد تواتر می‌رسد. تقیه از منظر مفسرین اهل‌ سنت نیز حقیقتی انکار‌ناپذیر است. آن‌ها معتقدند که تقیه اظهار مخالف حق است به‌دلیل دفع ضرر. همچنین حکم تقیه محدود به زمان خاصی نبوده و دائمی و ثابت است. از سوی دیگر، دلیل عقلی، اجماع و سیره‌ عقلا نیز بر مشروعیت تقیه صحه می‌گذارد. بر اساس آیات و روایات، باید گفت که حکم تقیه ثانوی و مربوط به حال اضطرار است؛ یعنی وقتی در مورد دین، جان و مال احتمال ضرر باشد، باید تقیه کرد. همچنین در دو صورت خوف شخصی و خوف نوعی، تقیه ثابت است. البته برخی از علما در بعضی از موارد، از جمله فساد در دین، قتل، اظهار برائت از ائمه، خوردن شراب، سمح بر خفتین و متعه حج، زنا و در مورد اسم امام مهدی تقیه را جایز نمی‌دانند. برخی شبهات مانند این‌که تقیه را نوعی دروغ‌گویی و نفاق خوانده‌اند، یا آن را موجب توهین به انبیا و ائمه و معارض با آیات تبلیغ دانسته‌اند، یا تقیه را مانع اجرای دو اصل امر به معروف و نهی از منکر و مانع دفاع از دین می‌شمارند؛ نیز در این پژوهش مطرح شده، و هر کدام پاسخی فراخور حال خود دریافت کرده است.